სამების ფორმულის ლიტურგიკული და ეკლესიოლოგიური ანალიზი

სამების ფორმულის ლიტურგიკული და ეკლესიოლოგიური ანალიზი თანამედროვე ქართულ ჰომილეტიკაში

1. შესავალი

თანამედროვე ქართულ საეკლესიო პრაქტიკაში ფართოდ დამკვიდრებული ჩვეულება, რომლის მიხედვითაც ქადაგება სამების ფორმულით – „სახელითა მამისათა და ძისათა და სულისა წმიდისათა“ – იწყება, ლიტურგიკული ენის შესწავლის სტრატეგიულ მნიშვნელობას წარმოაჩენს. წინამდებარე ანალიტიკური ტექსტის ცენტრალური თეზისი მდგომარეობს იმაში, რომ ეს კეთილგანზრახული პრაქტიკა, რომელიც ისტორიულად გვიანდელი ფენომენია, ერთმანეთში ურევს საკრამენტულ (საიდუმლოსმიერ) და დიდაქტიკურ (სასწავლო) სფეროებს, რასაც ღრმა თეოლოგიური და ეკლესიოლოგიური შედეგები მოაქვს.

მოცემული კვლევა დაეფუძნება შემდეგ ძირითად არგუმენტებს, რომლებიც დოკუმენტის სტრუქტურას განსაზღვრავს:

1. სამების ფორმულის სამოციქულო და საკრამენტული წარმომავლობა.

2. მისი გრამატიკული და თეოლოგიური ფუნქციის განსხვავება ლიტურგიკულ ენებში.

3. მისი კუთვნილება საიდუმლოსა და კურთხევის სფეროსთვის და არა — სწავლების.

4. პატრისტიკული და ადრეული ქართული სამქადაგებლო ტრადიციების თავისებურება.

5. თანამედროვე ქართული პრაქტიკის გვიანდელი, XX საუკუნის ბოლოს ჩამოყალიბება.

ამ საკითხების თანმიმდევრული ანალიზი საშუალებას მოგვცემს, გავიაზროთ აღნიშნული ფორმულის ბიბლიური და პატრისტიკული საწყისები და მისი სათანადო ადგილი ეკლესიის ცხოვრებაში.

2. ფორმულის ბიბლიური და პატრისტიკული საფუძვლები

სამების ფორმულის თავდაპირველი, არაჰომილეტიკური ფუნქციის დასადგენად გადამწყვეტია მისი სათავეების მოძიება წმინდა წერილსა და ადრექრისტიანულ ტრადიციაში. ეს ანალიზი ნათლად ადასტურებს, რომ ფორმულა თავიდანვე საიდუმლოს აღსრულებასთან იყო დაკავშირებული და არა — მის განმარტებასთან.

ფორმულა სათავეს იღებს მათეს სახარების 28:19-ში ჩაწერილი ქრისტეს უკანასკნელი მცნებიდან: „წადით და მოიმოწაფეთ ყველა ხალხი, და ნათელი ეცით მათ მამის და ძის და სულიწმიდის სახელით“. ბერძნულ ორიგინალში გამოყენებული მხოლობითი რიცხვი, „სახელი“ (ὄνομα), თეოლოგიურად კრიტიკულია, რადგან ის ღვთაებრივი ბუნების ერთიანობაზე მიუთითებს. ეს მხოლობითი რიცხვი გამორიცხავს სამღმერთიანობის (ტრითეიზმის) ნებისმიერ ინტერპრეტაციას და ცხადყოფს, რომ ნათლობა არის შესვლა ერთიან, განუყოფელ საღვთო ცხოვრებაში და არა — სამი განცალკევებული არსებისადმი ერთგულების გამოცხადება.

ადრექრისტიანულ პერიოდში ამ ფორმულის გამოყენება მკაცრად განსაზღვრული იყო. „დიდაქე“ (დაახ. 100 წ., თავი 7) და იუსტინე მარტვილი (I აპოლოგია, 61) ადასტურებენ, რომ მისი ექსკლუზიური სფერო ნათლობის საიდუმლო იყო. მოგვიანებით, კაპადოკიელმა მამებმა სწორედ ეს ფორმულირება გამოიყენეს სამი ღვთაებრივი პირის სრული თანასწორობისა და თანაარსობის დასაცავად.

შესაბამისად, ფორმულა თავისი არსით საკრამენტული და ონტოლოგიურია. ის აღნიშნავს ღვთაებრივ ერთობაში შესვლას და არა — ადამიანის მიერ მის განმარტებას ან დამოძღვრას. ეს ფუნდამენტური განსხვავება საფუძველს უყრის მის გრამატიკულ და თეოლოგიურ ანალიზს.

3. გრამატიკული და თეოლოგიური სემანტიკა

ლიტურგიკულ თეოლოგიაში გრამატიკულ კონსტრუქციას არსებითი მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის ღვთისმეტყველების მატარებელია. სამების ფორმულის გამოსახატავად თითოეულ ენაში გამოყენებული ბრუნვა სპეციფიკურ თეოლოგიურ დატვირთვას ატარებს, რაც გვიჩვენებს, თუ როგორ ესმოდათ და იყენებდნენ ამ ფორმულას სხვადასხვა ტრადიციაში.

ქვემოთ მოცემული ცხრილი ადარებს ფორმულის გრამატიკულ კონსტრუქციასა და პირველად მნიშვნელობას ძირითად ლიტურგიკულ ენებში:

განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს ქართული მოქმედებითი ბრუნვა „სახელითა“. ის ზუსტად გადმოსცემს მნიშვნელობას „სახელის მეშვეობით“ ან „სახელის ძალით“, რაც მიუთითებს ღმერთზე, როგორც მოქმედ სუბიექტზე. ეს მკვეთრად განსხვავდება ბერძნული მიმართულებითი ბრუნვისგან „εἰς τὸ ὄνομα“ („სახელში“), რომელიც გულისხმობს მოსანათლის მოძრაობას ღვთისკენ. ქართული ფორმა ხაზს უსვამს ღვთაებრივ ქმედებას, რომელიც სახელის მეშვეობით აღესრულება.

თეოლოგიურად ეს კონსტრუქცია იდეალურად შეეფერება საკრამენტულ ფორმულებს, სადაც ღმერთი თავად მოქმედებს, მაგრამ ნაკლებად ბუნებრივია ჰომილეტიკური მეტყველებისთვის, რომელიც ამ ქმედების ადამიანურ ინტერპრეტაციას წარმოადგენს. ეს გრამატიკული განსხვავება ღვთაებრივ ინსტრუმენტალობასა და ადამიანურ განმარტებას შორის პირდაპირ მიგვიყვანს საკრამენტულ ქმედებასა და დიდაქტიკურ სწავლებას შორის არსებულ ძირითად თეოლოგიურ პრინციპამდე.

4. საკრამენტული და დიდაქტიკური სფეროების დიფერენციაცია

ეკლესიის ცხოვრების ფუნდამენტური გრამატიკა ეფუძნება ღვთაებრივ ქმედებასა (ბერძ. μυστήριον, mystērion) და ადამიანურ სწავლებას (ბერძ. διδαχή, didachē) შორის არსებულ მკაფიო ზღვარს. პირველი არის ღმერთის პერფორმატიული სიტყვა ადამიანისადმი, ხოლო მეორე — ადამიანის ინტერპრეტაციული სიტყვა ღმერთის შესახებ. ეკლესიოლოგიური სიცხადის შესანარჩუნებლად ამ დიფერენციაციას გადამწყვეტი დატვირთვა აქვს.

წმინდა წერილისა და პატრისტიკული ტრადიციის თანახმად, ფრაზა „სახელით“ მუდმივად აღნიშნავს ღვთაებრივ მოქმედებას და არა — რიტორიკულ ავტორიტეტს, როგორც ეს ჩანს პეტრე მოციქულის სიტყვებში: „იესო ქრისტე ნაზარეველის სახელით გეუბნები, ადექი და გაიარე!“ (საქმე 3:6). ბასილი დიდი კი ხაზგასმით აღნიშნავს: „თვით სახელი განწმენდს; ჩვენ მას ჩვენს ძალას არ ვძენთ“ (სულიწმიდისათვის).

ამგვარად, სამების სახელის ხსენება ექსკლუზიურად იმ პერფორმატიულ ქმედებებს მიეკუთვნება, სადაც თავად ღმერთია მთავარი მოქმედი პირი — ნათლობა, კურთხევა, ევქარისტიული კანონი, ეგზორციზმი. ამისგან განსხვავებით, ქადაგება არის განმარტებითი და ინტერპრეტაციული აქტი. ამ ორი სფეროს აღრევა და საკრამენტული ფორმულის დიდაქტიკური მიზნით გამოყენება ფუნდამენტურ კატეგორიულ აღრევას იწვევს და თავად საღვთო გრამატიკას აბუნდოვანებს. იმის დასანახად, თუ რაოდენ მტკიცედ იყო დაცული ეს ზღვარი, საკმარისია, ეკლესიის მამათა ჰომილეტიკურ პრაქტიკას დავაკვირდეთ.

5. ჰომილეტიკური პრაქტიკის ისტორიული ევოლუცია

თანამედროვე ქართული პრაქტიკის გასააზრებლად აუცილებელია მისი შედარება როგორც ფართო ქრისტიანული სამყაროს, ისე ადრეული საქართველოს ისტორიულ ტრადიციებთან.

5.1. პატრისტიკული და სლავურ-ლათინური ტრადიციები

წმინდა მამების, კერძოდ, იოანე ოქროპირის, გრიგოლ ნაზიანზელისა და კირილე იერუსალიმელის ჰომილეტიკურ პრაქტიკაში, შესავალი არასდროს იწყება სამების ფორმულით. მათი ქადაგებები იწყება პირდაპირი მიმართვით ან თემის წარდგენით: „საყვარელნო ძმანო...“, „დღეს გვესმის...“.

ამ პრაქტიკას ღრმა ლიტურგიკული მიზეზი აქვს: მქადაგებელი უკვე დგას ლიტურგიის კურთხეულ სივრცეში, სადაც სამების მოხმობა უკვე აღსრულდა და მისი გამეორება საჭირო არ არის. როდესაც ამ ჰომილიებს გვიანდელ ეპოქაში იწერდნენ, გადამწერები ხშირად გამოტოვებდნენ იმას, რაც სტანდარტულ, დაუწერელ ლიტურგიკულ შესავლად მიიჩნეოდა და ტექსტს უშუალოდ ქადაგების არსით იწყებდნენ.

ამისგან განსხვავებით, შუა საუკუნეების ლათინურ და სლავურ ხელნაწერებში ჩნდება რედაქტორისეული დამატებები. ლათინურ სამყაროში ქადაგებებს ხშირად უმატებდნენ სიტყვებს „In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Amen.“, ხოლო სლავურში — „Во имя Отца...“. ეს დამატებები ასახავს ადგილობრივ სამწიგნობრო ჩვეულებას და არა — წმინდა მამათა თავდაპირველ პრაქტიკას.

5.2. ქართული სამქადაგებლო პრაქტიკა: ისტორიული და თანამედროვე პერსპექტივები

ძველ ქართულ ლიტურგიკულ წიგნებში ფორმულა „სახელითა მამისათა...“ სწორად, მხოლოდ საკრამენტულ კონტექსტში გამოიყენება — ნათლობის, ევქარისტიისა და კურთხევების დროს. ის არასდროს გვხვდება ქადაგების დასაწყისში. XIX საუკუნის გამოჩენილი მქადაგებლის, ეპისკოპოს გაბრიელ ქიქოძის ქადაგებებიც კი მარტივი მიმართვით იწყება: „ძმანო ქრისტიანენო...“.

ამ ისტორიული ტრადიციისგან მკვეთრად განსხვავდება თანამედროვე პრაქტიკა. ისტორიული წყვეტა ადასტურებს, რომ ეს პრაქტიკა წარმოადგენს განსხვავებულად თანამედროვე ინოვაციას, რომელსაც არ გააჩნია პატრისტიკული ან ადრეული ეროვნული პრეცედენტი. ის XX საუკუნის ბოლოს ჩამოყალიბდა, რისი ყველაზე ცნობილი მაგალითია უწმიდესი და უნეტარესი ილია II-ის ქადაგებები, რომლებიც უცვლელად იწყება სიტყვებით: „სახელითა მამისათა და ძისათა და სულისა წმიდისათა! ჩვენთან არს ღმერთი!“. ეს მიუთითებს, რომ დღევანდელი პრაქტიკა, მართალია, საზეიმო ხასიათს სძენს ქადაგებას, მაგრამ ამავდროულად, ფარულად მის ხელახალ საკრალიზაციას ახდენს.

6. პასტორალური ასპექტები და ობიექტური შედეგები

აუცილებელია ნათლად აღინიშნოს, რომ როდესაც სასულიერო პირები ქადაგებას ამ ფორმულით იწყებენ, ისინი ამას მოწიწებისა და ტრადიციის ერთგულების გამო აკეთებენ და არა — საკუთარი თავისთვის უცდომელი ავტორიტეტის შეგნებულად მინიჭების მიზნით. უსამართლო იქნებოდა მათთვის განზრახ თვითგანღმრთობის ბრალდების წაყენება.

თუმცა, თეოლოგია მხოლოდ განზრახვებით არ იმართება. ლიტურგიკულ ენას ობიექტური, პერფორმატიული ძალა აქვს, რომელიც მოსაუბრის სუბიექტური განზრახვისგან დამოუკიდებლად მოქმედებს. როდესაც მქადაგებელი იყენებს იმავე ფორმულას, რომლითაც ნათლობა და კურთხევა სრულდება, მსმენელმა შეიძლება გაუცნობიერებლად აღიქვას შემდგომი სიტყვა, როგორც საკრამენტული, უეჭველი ავტორიტეტის მქონე. დროთა განმავლობაში, ასეთი პრაქტიკა მრევლს აჩვევს, რომ განმარტებითი სიტყვა მიიღოს როგორც ნაკურთხი ჭეშმარიტება და არა — ანგარიშვალდებული სწავლება.

შესაბამისად, რისკი სტრუქტურულია და არა — მორალური. საკითხი ინდივიდუალურ შეცდომას კი არ ეხება, არამედ ეკლესიოლოგიურ სიცხადეს. ეს პრაქტიკა უნებურად აფერხებს თეოლოგიურ დიალოგს და აძლიერებს მოდელს, რომელიც ღვთაებრივ ქმედებასა და ადამიანურ განმარტებას ერთმანეთში ურევს. ეს სტრუქტურული რისკები, დროთა განმავლობაში დაგროვების შედეგად, რამდენიმე მნიშვნელოვან და ხანგრძლივ ეკლესიოლოგიურ შედეგს იწვევს.

7. ძირითადი ეკლესიოლოგიური შედეგები

ზემოთ განხილული ისტორიული, გრამატიკული და პასტორალური ასპექტები საბოლოოდ ერთიანდება და გვიჩვენებს, თუ რა გრძელვადიანი გავლენა შეიძლება ჰქონდეს ამ პრაქტიკას ეკლესიის თვითშეგნებაზე (ეკლესიოლოგიაზე).

საზღვრის წაშლა საღმრთო ქმედებასა (mystērion) და ადამიანურ სწავლებას (didachē) შორის: ეს პრაქტიკა ერთმანეთში ურევს ორ განსხვავებულ რეალობას იმ გრამატიკული ფორმის (მოქმედებითი ბრუნვა „სახელითა“) გამოყენებით, რომელიც უშუალო ღვთაებრივ ქმედებაზე მიუთითებს, როგორც ეს საიდუმლოებებში ჩანს. ამით მქადაგებლის განმარტებითი სიტყვა იმავე ოპერაციულ კატეგორიაში თავსდება, რომელშიც ღმერთის განმწმენდელი ქმედებაა.

მქადაგებლის სიტყვის ამაღლება ღვთაებრივ პერფორმატიულობასთან იმპლიციტური ასოციაციის გზით: ფორმულის გამოყენება ქადაგებას უნებურად ანიჭებს იმავე საკრალურ სტატუსს, რაც საიდუმლოს აღსრულებას გააჩნია. ამით ადამიანური ინტერპრეტაცია თითქმის ღვთაებრივი ქმედების რანგში ადის.

მრევლში კრიტიკული ჩართულობისა და თეოლოგიური საუბრის ხელის შეშლა: როდესაც ქადაგება საკრალური აქტის ფორმას იღებს, მრევლისთვის რთულდება მისი შინაარსის კრიტიკული ანალიზი და მასზე დიალოგის წარმართვა, რადგან საკრალური ფორმულა ქმნის უეჭველობის ატმოსფეროს.

განმარტების პროკლამაციად გარდაქმნა, რაც ქადაგებას გამოცხადებას ამსგავსებს: ინტერპრეტაცია, რომელიც მსჯელობასა და ახსნას გულისხმობს, იცვლება დეკლარაციით, რომელიც უფრო მეტად უცდომელ გამოცხადებას ემსგავსება. ქადაგება წყვეტს იყოს განმარტება და იქცევა პროკლამაციად.

ეს შედეგები, მართალია, უნებლიეა, მაგრამ გრძელვადიან პერსპექტივაში მათ შეუძლიათ ჩამოაყალიბონ საეკლესიო კულტურა, რომელიც მიდრეკილია კლერიკალური საკრალიზაციისკენ და ასუსტებს ეკლესიის უნარს, აწარმოოს თეოლოგიური თვითრეფლექსია.

8. დასკვნა

ფორმულა „სახელითა მამისათა და ძისათა და სულისა წმიდისათა“ არის სამოციქულო, უძველესი და შეუცვლელი — ოღონდ თავის სათანადო სფეროში. მისი ადგილია იქ, სადაც ღმერთი მოქმედებს: ნათლობის, კურთხევისა და ევქარისტიის დროს. წმინდა მამებს ის არასდროს გამოუყენებიათ ქადაგების დასაწყებად. არც ადრეული ქართველი მქადაგებლები იქცეოდნენ ასე. მისი გადმოტანა ქადაგების სფეროში, მიუხედავად იმისა, რომ მოწიწებით არის განპირობებული, უნებურად ბუნდოვანს ხდის საიდუმლოსა და განმარტებას შორის არსებულ კრიტიკულად მნიშვნელოვან განსხვავებას.

ამ ფაქტის აღიარება არ ნიშნავს სასულიერო პირების დადანაშაულებას, არამედ წარმოადგენს მოწვევას უფრო მეტი თეოლოგიური სიცხადისა და სიზუსტისკენ ლიტურგიკულ პრაქტიკაში. თუ ეკლესია აღადგენს ძველ დიფერენციაციას — კურთხევას საიდუმლოსთვის და მიმართვას ქადაგებისთვის — ის უკეთ შეძლებს, დაიცვას როგორც ღვთაებრივი ქმედების სიწმინდე, ისე ადამიანური თეოლოგიური ინტერპრეტაციის აუცილებელი თავისუფლება. ღვთის სახელისადმი ჭეშმარიტი მოწიწება გულისხმობს იმის გააზრების გამბედაობასაც, თუ სად მთავრდება მისი ქმედება და სად იწყება ჩვენი განმარტება.