ძირითადი მიგნებები
წარმოდგენილი ანალიზი უძღები შვილის იგავის რადიკალურ გადააზრებას გვთავაზობს და ამტკიცებს, რომ მისი მთავარი ადრესატი არა მონანული ცოდვილი (უმცროსი ვაჟი), არამედ თვითკმაყოფილი მართალია (უფროსი შვილი). ეს კვლევა, რომელიც ეყრდნობა იოანე ზიზიულასის, მარტინ ჰაიდეგერისა და ემანუელ ლევინასის ნააზრევს, იგავს განიხილავს არა როგორც მორალურ დრამას ან ფსიქოლოგიურ ეტიუდს, არამედ როგორც ონტოლოგიურ კრიზისს — არჩევანს ყოფიერების ორ ფუნდამენტურად განსხვავებულ წესს შორის.
ძირითადი თეზისები:
ფოკუსის ცვლილება: იგავის კულმინაცია არის არა უმცროსი შვილის დაბრუნება, არამედ უფროსი ძის უარი, შევიდეს ნადიმზე. იგი განასახიერებს ფარისევლებს, რომელთაც იესო მიმართავდა.
ონტოლოგიური არჩევანი: უფროსი შვილი დგას არჩევანის წინაშე: დარჩეს „ყოფიერება-როგორც-რეპუტაციაში“ (დახურული, დამსახურებაზე დაფუძნებული, წარსულით განსაზღვრული სისტემა) თუ შევიდეს „ყოფიერება-როგორც-ზიარებაში“ (ღია, მადლზე დაფუძნებული, ესქატოლოგიურად ორიენტირებული რეალობა).
მეთოდოლოგიური ინოვაცია: კვლევა მოითხოვს „დოგმატური ავტორიტეტისა“ და „ეგზეგეტიკური ავტორიტეტის“ მეთოდოლოგიურ გამიჯვნას. თუ ეკლესიის დოგმატები უცვლელია, წმინდა მამათა კონკრეტული ბიბლიური ტექსტების განმარტებები ისტორიულად განპირობებულია და საჭიროებს განვითარებას. იოანე ოქროპირის განმარტება განიხილება, როგორც ამ პრინციპის საილუსტრაციო მაგალითი.
თეოლოგიური სინთეზი: იგავის მამისეული ნადიმი გააზრებულია, როგორც ევქარისტიული რეალობა — ადგილი, სადაც ჭეშმარიტება ვლინდება ზიარების(თანაზიარების, რელაციის) სახით. ნადიმზე უარის თქმა თავად რეალობაში მონაწილეობაზე უარის თქმას ნიშნავს.
ღია დასასრული, როგორც ლიტურგიკული მოწოდება: იგავის დაუსრულებელი ფინალი მიზანმიმართული პროვოკაციაა, რომელიც მკითხველს აიძულებს, თავად მიიღოს გადაწყვეტილება. იგი იგავს წარსულის ნარატივიდან აწმყოს ლიტურგიკულ კრიზისად გარდაქმნის და სვამს კითხვას: „შენ შეხვალ?“
-------------------------------------------------------------------------------
I. შესავალი: ახალი მეთოდოლოგიური პერსპექტივა
ბოლო ათწლეულების განმავლობაში, ისეთმა მკვლევრებმა, როგორებიც არიან კენეტ ბეილი, ტიმ კელერი და ჰენრი ნუვენი, აღადგინეს იდეა, რომ უძღები შვილის იგავის „მთავარი ფოკუსი უფროსი ვაჟია“. იგი წარმოადგენს თვითკმაყოფილ ფარისევლებს, რომელთაც იესო თავდაპირველად მიმართავდა. თუმცა, ეს აღდგენა არასრულია, რადგან თანამედროვე წაკითხვები კვლავ განიხილავენ იგავს, როგორც „მორალურ დრამას“ და არა „ონტოლოგიურ კრიზისს“.
ამასთან, მართლმადიდებლური თეოლოგია მეტწილად უგულებელყოფს ამ ეგზეგეტიკურ განვითარებას, რაც უფრო ღრმა მეთოდოლოგიურ პრობლემაზე მიუთითებს: „დოგმატური ავტორიტეტისა და ეგზეგეტიკური ავტორიტეტის აღრევა“.
ამ სტატიის მეთოდოლოგიური ინოვაცია იოანე ზიზიულასის პრინციპის ჰერმენევტიკაში გაფართოებას ეფუძნება: „დოგმატური ტრადიცია უცვლელია; ეგზეგეტიკური ტრადიცია უნდა განვითარდეს“. წმინდა მამები მოწმობენ იმაზე, თუ „ვინ არის ღმერთი“, მაგრამ მათი კონკრეტული ტექსტუალური ინტერპრეტაციები ასახავს მათ ისტორიულ კონტექსტს, საზრუნავსა და შეზღუდვებს. წმინდა მამათა ეგზეგეტიკური უთანხმოებები (მაგ., ორიგენე VS მეთოდიოსი, ოქროპირი VS ავგუსტინე) ადასტურებს, რომ „ეგზეგეტიკური შეუთანხმებლობა არ ემუქრება მართლმადიდებლურ სარწმუნოებას“.
II. ლიტერატურული კონტექსტი: ლუკას მე-15 თავის სტრუქტურა
ლუკას მე-15 თავი იწყება ინტერპრეტაციის გასაღებით: ფარისევლები და მწიგნობრები დრტვინავენ, რომ იესო „ცოდვილებს ღებულობს და მათთან ერთად ჭამს“ (ლკ. 15:1-2). ამ „ერთი ბრალდების“ საპასუხოდ იესოს მოჰყავს „სამი იგავი“ პროგრესირებადი სტრუქტურით.
დაკარგული ცხვარი (15:3-7): მწყემსი პოულობს ცხვარს და „ერთად ხარობენ“. კონფლიქტი არ არის, მხოლოდ საყოველთაო ზეიმია.
დაკარგული დრაქმა (15:8-10): ქალი პოულობს მონეტას და „ერთად ხარობენ“. აქაც კონფლიქტი არ არის.
ორივე იგავი ერთსა და იმავე აზრს გადმოსცემს: „ზეცა ხარობს“, როცა დაკარგული ნაპოვნია. ორივე სრულდება „ერთსულოვანი ზეიმით, სადაც არ არის განსხვავებული აზრი“.
დაკარგული ვაჟი (15:11-32): მამა პოულობს შვილს, ამზადებს ნადიმს, მაგრამ „უფროსი ვაჟი უარს ამბობს შესვლაზე“. იგავი გადაუჭრელი კონფლიქტით სრულდება.
კრიტიკული კითხვა: თუ იესოს მიზანი მხოლოდ მონანული ცოდვილების მიმართ ღვთიური წყალობის ჩვენება იყო, პირველი ორი იგავი ამას სრულყოფილად აკეთებს. „მაშინ რატომ შემოაქვს მესამე იგავს კონფლიქტი?“
პასუხი ნათელია, როდესაც გავაცნობიერებთ ადრესატებს: „უფროსი ვაჟი განასახიერებს მდრტვინავ ფარისევლებს“. იგავი სარკის ფუნქციას ასრულებს, რათა კრიტიკოსებმა საკუთარი თავი დაინახონ უფროსი შვილის წყენაში. იოანე ზიზიულასის ტერმინოლოგიით, „ზიარება(თანაზიარება, რელაციურობა) ერთადერთი გზაა, რათა ჭეშმარიტებამ იარსებოს როგორც სიცოცხლემ“. მამის ნადიმი არჩევითი მორალი კი არა, „თავად რეალობის წესია“.
სტრუქტურული მტკიცებულება: უფროსი ვაჟი, როგორც ადრესატი
უფროსი ვაჟის საჩივარი (მუხლები 29-30) ზუსტად „ასახავს ფარისეველთა იდეოლოგიას“:
ეს დამთხვევა არ არის. „უფროსი ვაჟი სიტყვასიტყვით იმეორებს ფარისეველთა საჩივარს“.
III. პატრისტიკული ინტერპრეტაციის საზღვრები: იოანე ოქროპირის მაგალითი
წმინდა იოანე ოქროპირის ჰომილია უძღები შვილის იგავზე პატრისტიკული ეგზეგეზის საუკეთესო ნიმუშია, რომელიც მიმართული იყო „ნათლობისთვის მომზადებული კათაკმევლებისადმი“. მისი ფოკუსირება უმცროსი შვილის სინანულსა და ღვთის მოწყალე მიღებაზე პასტორალურად სავსებით გამართლებულია.
თუმცა, ამ პასტორალურ ფოკუსს აქვს ფასი: „იგი ბუნდოვანს ხდის იგავის დაპირისპირების განზომილებას“. ოქროპირი პირდაპირ ამცირებს კონფლიქტს:
„მაცხოვარს ეს ფორმა იმისთვის კი არ გამოუყენებია, რომ მართალი კაცი შურიანად წარმოეჩინა, არამედ იმისთვის, რომ ემცნო მამის წყალობის უსაზღვრო სიმდიდრე“.
ეს მოსაზრება „აშკარად მცდარია“. თუ მიზანი მხოლოდ წყალობის გამოცხადება იყო, „რატომ ეძღვნება იგავის ნახევარი“ (მუხლები 25-32) უფროს ვაჟს? რატომ სრულდება იგი „გადაწყვეტის გარეშე“? ოქროპირის წაკითხვა „იგავის მეორე ნახევარს მნიშვნელობისგან ცლის“ და დრამატული კულმინაციის ნაცვლად, მას დეკორატიულ დანამატად განიხილავს.
„კათაკმევლებისთვის (=უმცროსი ვაჟი) კითხვისას, ოქროპირი კარგავს იესოს რეალურ აუდიტორიას (ფარისევლები = უფროსი ვაჟი).“ იგი გვთავაზობს „ნუგეშს“, მაგრამ კარგავს „კონფრონტაციას“.
IV. ონტოლოგიური კრიზისი: ეგზისტენციალური და ფენომენოლოგიური წაკითხვა
ჰაიდეგერი: ყოფიერება-სიკვდილისკენ vs. ყოფიერება-სიცოცხლისკენ
მარტინ ჰაიდეგერის ეგზისტენციალური ანალიტიკა გვეხმარება უფროსი ვაჟის კრიზისის გაგებაში. უფროსი ვაჟი განასახიერებს „არაავთენტურ არსებობას“:
ის ცხოვრობს „das Man“-ში (სოციალური მოლოდინები, როლთან შესაბამისობა).
მისი იდენტობა „დაგროვილი წარსულია“: „გემსახურები... არასოდეს გადავსულვარ...“
ის გაურბის ნამდვილ არჩევანს წყენაში.
თუმცა, იგავი გარდაქმნის ჰაიდეგერის ჩარჩოს. იქ, სადაც ჰაიდეგერი ავთენტურ არსებობას ხედავს, როგორც „ყოფიერებას-სიკვდილისკენ“ (სასრულობის აღიარება), იგავი გვთავაზობს „ყოფიერებას-სიცოცხლისკენ“ (აღდგომის მიღება). უმცროსი ვაჟი „მკვდარი იყო და გაცოცხლდა“ (მუხ. 32). ეს არის „ონტოლოგიური რეალობა“. უფროსი შვილის კრიზისი მდგომარეობს კითხვაში: მიიღებს ის მონაწილეობას ამ აღდგომაში, თუ ჩაეჭიდება დამსახურებაზე დაფუძნებულ, წარსულით განსაზღვრულ ყოფიერებას?
ლევინასი და „სხვისი სახე“
ემანუელ ლევინასის მიხედვით, სხვა ადამიანის „სახის“ შეხვედრა წარმოშობს „უსასრულო ეთიკურ მოთხოვნას“. იგავის ვრცელი ნარატივი უმცროსი შვილის ტანჯვის შესახებ (მუხ. 13-16) სწორედ მისი „სახის“ გამოსაჩენად ფუნქციონირებს: შიმშილი, დამცირება, ღორების საჭმლის ნატვრა.
„უფროს ვაჟს ეს სახე არ უნახავს“. ის იცნობს მხოლოდ კატეგორიას: „ეს შენი შვილი... რომელმაც მეძავებთან წააგო შენი ქონება“. მისი ნადიმზე შესვლაზე უარი არის „ეთიკურ მოთხოვნაზე უარი, რომელსაც სახე აყენებს“.
სწორედ ეს ხსნის, თუ რატომ უთმობს იგავი „ექვს მუხლს“ უმცროსი შვილის ტანჯვას. ეს „არა ექსპოზიციაა, არამედ ტრანსფორმაცია“. დეტალური აღწერა „გვიჩვენებს სახეს“ და ქმნის პირობებს, რომლებშიც უფროსი შვილის უარი „ეთიკურად აუტანელი“ და „ონტოლოგიურად შეუძლებელი“ ხდება.
V. თეოლოგიური სინთეზი: იოანე ზიზიულასის ევქარისტიული ონტოლოგია
იოანე ზიზიულასის ნაშრომი „ყოფიერება როგორც თანაზიარება“ (Being as Communion: Studies in Personhood and the Church ) ამ ეგზისტენციალური არსებობის თეოლოგიურ სინთეზს გვთავაზობს. ზიზიულასისთვის „ჭეშმარიტი ყოფიერება თანაზიარებაა” იზოლაციაში არსებობა „ონტოლოგიური სიღარიბეა, სიკვდილის ფორმაა“. პიროვნება „ურთიერთობაში“(თანაზიარებაში) აცხადებს თავს.
იგავი ამ ონტოლოგიის დრამატიზაციას ახდენს:
უმცროსი ვაჟი: „ცრუ ყოფიერება“ (შორეული ქვეყანა, იზოლაცია) ონტოლოგიური სიკვდილია. „ზიარებისკენ მობრუნება“ აღდგომაა. „აღდგენილი ყოფიერება“ (მამისეული მოხვევა, ნადიმი) ჭეშმარიტი სიცოცხლეა.
უფროსი ვაჟი: „ცრუ ყოფიერება“ (გარეთ დგომა, წყენა) ონტოლოგიური სიკვდილია. „თანაზიარების შესაძლებლობა“ (მამის მოწვევა) სიცოცხლის შეთავაზებაა. „გადაწყვეტილება მიუღებელია“ — ის ონტოლოგიურ გზაჯვარედინზე დგას.
მამის სიტყვები: „საჭირო იყო (ἔδει) გვემხიარულა და გაგვეხარა“ (მუხ. 32), მორალურ ვალდებულებაზე კი არა, „ონტოლოგიურ აუცილებლობაზე“ მიუთითებს. ზიზიულასის მიხედვით, „თანაზიარება ერთადერთი გზაა, რათა ჭეშმარიტებამ იარსებოს როგორც სიცოცხლემ“. ამიტომ, ზეიმი აუცილებელია — არა როგორც მოვალეობა, არამედ როგორც „რეალობაში მონაწილეობა“. მამის ნადიმი ევქარისტიული რეალობაა, სადაც სასუფეველი იჭრება აწმყოში. უფროსი ვაჟი, რომელიც ნადიმის გარეთ დგას, დგას „თავად რეალობის გარეთ“.
VI. ღია დასასრული: ლიტურგიკული მოწოდება
იგავი სრულდება „გადაწყვეტის გარეშე“. ტექსტი არ გვეუბნება, შევიდა თუ არა უფროსი ვაჟი. ეს „მიზანმიმართული პროვოკაციაა“.
ზიზიულასი ამტკიცებს, რომ ლიტურგია გარდაქმნის დროს: ევქარისტია „აწმყოში ახორციელებს ესქატონს“ და მოითხოვს ჩვენს მონაწილეობას „ახლა“. იგავი „ლიტურგიკულად ფუნქციონირებს“. მისი ღია დასასრული „ლიტურგიკული მოწოდებაა“ — მომენტი, როდესაც მკითხველმა უნდა თქვას თავისი „ამინ“ ან თავი შეიკავოს. „იგავი დაუსრულებელი რჩება, რადგან ჩვენი პასუხი ჯერ არ გაცემულა“.
ლიტურგიკულ დროში ნეიტრალური მაყურებლები არ არსებობენ. თუ ჩვენ ამჟამად არ ვბრუნდებით „შორეული ქვეყნიდან“, მაშინ ჩვენ ვართ უფროსი ვაჟი. მამა კართან დგას და გვეხვეწება: „შემოდი“.
VII. სამართლიანობა, წყალობა და მსხვერპლთა პრობლემა
იგავს აქვს თავისი საზღვრები. უმცროსი შვილის ცოდვები უმთავრესად საკუთარი თავისა და მამის წინააღმდეგაა მიმართული. „არ არსებობენ მესამე მხარის მსხვერპლები“, რომელთა თანხმობაა საჭირო. ეს იგავს ღვთიური წყალობის მძლავრ სახედ აქცევს, მაგრამ „პრობლემურს ხდის, თუ მას კრიტიკის გარეშე განვაზოგადებთ“ ისეთ სიტუაციებზე, სადაც ადგილი აქვს ძალადობას სხვების მიმართ.
ლუკას სახარება სხვაგან გვთავაზობს ბალანსს ზაქეს მაგალითით. იესოსთან ზიარება ზაქესთვის მოდის „ანაზღაურების შემდეგ“: „აჰა, ჩემი ქონების ნახევარს ღარიბებს მივცემ, და თუ ვინმესთვის რამე გამომიძალავს, ოთხმაგად დავუბრუნებ“ (ლკ. 19:8). მხოლოდ ამის შემდეგ ამბობს იესო: „დღეს გახდა ხსნა ამ სახლისა“.
ეს მოითხოვს ესქატოლოგიურ პერსპექტივას: ისტორიულ დროში სამართლიანობა წყალობას უნდა უსწრებდეს, ხოლო ესქატოლოგიურ დროში მსხვერპლთა ონტოლოგიური აღდგენის შემდეგ სრული შერიგება შესაძლებელი ხდება. მანამდე კი, „უნდა შევეწინააღმდეგოთ იოლ გამოყენებას“, რომელიც მსხვერპლს აიძულებს, „აპატიოს და დაივიწყოს“.
დასკვნა
ამ იგავის მთავარი აზრი არა მამის უსაზღვრო მოწყალებაა უმცროსი შვილის მიმართ, არამედ მისი მოწოდება უფროსისადმი.
ღმერთის უდიდესი “მწუხარება” არა „შორეულ ქვეყანაში მყოფი ცოდვილებია“ (რომლებმაც მაინც იციან, რომ წყალობა სჭირდებათ), არამედ „ნადიმის გარეთ მდგარი მართლები“ — ასე ახლოს სასუფეველთან, მაგრამ შესვლაზე უარს რომ ამბობენ?