პიროვნების ცნების ევოლუცია – ანტიკური პოლისიდან ადამიანის უნივერსალურ უფლებებამდე ქრისტიანული თეოლოგიის პერსპექტივაში
ლიბერალიზმისა და ღვთის სასუფევლის საკითხი
თანამედროვე პოლიტიკურ თეოლოგიაში ქრისტიანული აზრი ხშირად ორ უკიდურესობას შორის არის მოქცეული: ლიბერალური დემოკრატიის არაკრიტიკულ მიმღებლობასა და მის სრულ უარყოფას შორის. ერთი მხრივ, პროგრესული ქრისტიანები ლიბერალურ ღირებულებებს თავისთავად ცხად ქრისტიანულ ჭეშმარიტებებად „ნათლავენ“, მეორე მხრივ კი, ტრადიციონალისტები მათ სეკულარული ჰუმანიზმის მიერ ეკლესიაში შემოღწეულ საფრთხედ განიხილავენ. ორივე პოზიციას, ვფიქრობ, მხედველობიდან რჩება უფრო ღრმა თეოლოგიური ჭეშმარიტება.
სწორედ ამიტომ, ამ ტექსტის მთავარი თეზისი შემდეგია: ლიბერალურ-დემოკრატიული პრინციპების ისტორიული განვითარება წარმოადგენს პიროვნების ესქატოლოგიური გაგების პოლიტიკურ ინტუიციას, ანუ ერთგვარ „წინასწარმეტყველებას“, როგორც ამას მართლმადიდებელი თეოლოგი, იოანე ზიზიულასი აყალიბებს. ეს განვითარება ასახავს გადასვლას სუბსტანციაზე დაფუძნებული ონტოლოგიიდან ურთიერთობაზე დაფუძნებულ ონტოლოგიაზე, რაც ქრისტიანული ესქატოლოგიის ბირთვს წარმოადგენს.
ჩვენი მსჯელობის სტრუქტურა შემდეგი იქნება: პირველ რიგში, განვიხილავთ ისტორიულ გზას შეზღუდული მოქალაქეობიდან საყოველთაო უფლებებამდე; მეორე, გავაანალიზებთ ზიზიულასის თეოლოგიურ მოძღვრებას პიროვნების, როგორც ურთიერთობის შესახებ; მესამე, დავადგენთ შესაბამისობებსა და განსხვავებებს პიროვნების პოლიტიკურ და თეოლოგიურ გაგებას შორის; და ბოლოს, შევაფასებთ ლიბერალური მოდელის საზღვრებს. იმისათვის, რომ თანამედროვეობა გავიგოთ, აუცილებელია, მის სათავეებს მივუბრუნდეთ.
-------------------------------------------------------------------------------
1. ისტორიული გზა: პოლისიდან საყოველთაო უფლებებამდე
„პიროვნების“ ცნების ისტორიული ტრაექტორიის ანალიზი სტრატეგიულად მნიშვნელოვანია. ეს არ არის უბრალოდ ქრონოლოგიური მიმოხილვა; ეს არის დასავლური თვითშეგნების ფუნდამენტური ძვრის კვალდაკვალ სვლა – ძვრისა, რომელმაც ღირსების საფუძველი ბუნებიდან და სოციალური სტატუსიდან უნივერსალურ ადამიანურ ყოფიერებაზე გადაიტანა.
1.1. ბერძნული დემოკრატია: პოლიტიკური პიროვნების დაბადება
ათენის პოლისი კაცობრიობის ისტორიაში პოლიტიკური პიროვნების შექმნის პირველ თანმიმდევრულ ექსპერიმენტს წარმოადგენს. დემოკრატიამდე ინდივიდები ტომობრივ, საოჯახო ან მონარქიულ სტრუქტურებში იყვნენ ჩაძირულნი, სადაც იდენტობა ფიქსირებულ იერარქიაში დაკავებული ადგილით განისაზღვრებოდა. ათენში კი მოქალაქეები ეკლესიაში (სახალხო კრება) მონაწილეობდნენ როგორც პოლიტიკური სუბიექტები, რომლებსაც ჰქონდათ ისეგორია (სიტყვის თანასწორი უფლება) და ისონომია (კანონის წინაშე თანასწორობა).
მიუხედავად ამისა, ბერძნული დემოკრატია ღრმად იყო შეზღუდული „სუბსტანციალისტური კატეგორიებით“. მოქალაქეობა ეკუთვნოდათ მხოლოდ სრულწლოვან მამაკაცებს, რომლებიც ათენელი მშობლებისგან იყვნენ დაბადებულნი – ეს განსაზღვრება ფიზისს (ბუნებას, ბიოლოგიას, წარმოშობას) ეფუძნებოდა. მონები, ქალები და მეტეკები (უცხოელი რეზიდენტები) საზოგადოებრივი ცხოვრებიდან გარიყულნი იყვნენ არა იმიტომ, რომ მათ გონებრივი შესაძლებლობები აკლდათ, არამედ იმიტომ, რომ მათ არ ჰქონდათ შესაბამისი „სუბსტანცია“. როგორც არისტოტელემ მოგვიანებით სისტემატიზაცია გაუკეთა, ზოგიერთი ადამიანი „ბუნებით მონაა“ – მათი არსებობა თავიდანვე დაქვემდებარებისთვისაა განწირული.
მიუხედავად ამისა, ბერძნების მიღწევა რევოლუციური იყო, რადგან მათ შექმნეს სივრცე, სადაც ადამიანებს შეეძლოთ ერთმანეთთან ემოქმედათ არა როგორც ოიკოსის (შინამეურნეობის) წევრებს, არამედ როგორც საერთო მსჯელობის მონაწილეებს. ამ სივრცემ, თუნდაც არასრულყოფილი ფორმით, საკუთარ თავს მიღმა არსებულ რეალობაზე მიანიშნა.
1.2. რომაული რესპუბლიკანიზმი: წრის გაფართოება
რომმა პოლიტიკური საზოგადოების საზღვრები civitas-ის მეშვეობით გააფართოვა – მოქალაქეობა, რომელიც ეთნიკური წარმომავლობის მიუხედავად შეიძლებოდა მინიჭებულიყო. ცნობილი ფრაზა „Civis Romanus sum“ („მე რომის მოქალაქე ვარ“) იურიდიულ დაცვას უზრუნველყოფდა იმპერიის მთელ ტერიტორიაზე, რაზეც პავლე მოციქულიც მიუთითებდა. თუმცა, რომის მოქალაქეობა რჩებოდა პრივილეგიად, რომელიც მინიჭებული იყო ძალაუფლების მიერ და არა ადამიანის თანდაყოლილ ღირსებად.
ამავდროულად, სტოიკურმა ფილოსოფიამ უფრო რადიკალური კონცეფცია შემოგვთავაზა – კოსმოპოლისი, ანუ გონების უნივერსალური ქალაქი, სადაც ყველა მოაზროვნე არსება ბუნებითი კანონის თანამონაწილეა. მაგრამ სტოიკური უნივერსალიზმიც ფუნდამენტურად სუბსტანციალისტური რჩებოდა: ღირსება დაფუძნებული იყო რაციონალურ ბუნებაზე – ლოგოსის ფლობაზე. ადამიანს ფასი ჰქონდა იმდენად, რამდენადაც ის რაციონალურობის, როგორც უნივერსალური სუბსტანციის, მატარებელი იყო.
ეს პრინციპულად განსხვავდება ქრისტიანული ანთროპოლოგიისგან. როგორც ზიზიულასი აღადგენს პატრისტიკულ ტრადიციას, პიროვნება ყალიბდება ზიარებით, პიროვნული ურთიერთობის უნარით, და არა რაციონალური სუბსტანციის ფლობით. ეს წარმოადგენს ჭეშმარიტად რევოლუციურ გარღვევას სტოიკური სუბსტანციალიზმისგან, თუმცა მის პოლიტიკურ შედეგებს საუკუნეები დასჭირდა გამოსავლენად.
1.3. ლიბერალური რევოლუცია: სუბსტანციიდან საყოველთაო ღირსებამდე
ეს ეპოქა წარმოადგენს პიროვნების „დიდ გათავისუფლებას“ (ჩარლზ ტეილორის ტერმინი) წინასწარგანსაზღვრული სოციალური როლებისგან. ეს გარდამტეხი ცვლილება სამ საკვანძო მომენტში გამოიკვეთა:
1. განმანათლებლობა და ბუნებითი უფლებები: ჯონ ლოკის მტკიცება, რომ ინდივიდებს სახელმწიფოს არსებობამდე აქვთ „ბუნებითი უფლებები“ სიცოცხლეზე, თავისუფლებასა და საკუთრებაზე, უფლებებს სუბსტანციალისტურ საფუძვლებს (წარმოშობა, სტატუსი) აშორებდა. ადამიანს უფლებები აქვს არა იმიტომ, რომ ის კეთილშობილია ან რაიმე განსაკუთრებული თვისების მატარებელია, არამედ უბრალოდ იმიტომ, რომ ადამიანია.
2. ამერიკული და ფრანგული დეკლარაციები: დებულებები, რომ „ყველა ადამიანი შექმნილია თანასწორად“ და რომ „ადამიანები იბადებიან და რჩებიან თავისუფალნი და უფლებებით თანასწორნი“, პოლიტიკურ ღირსებას უპრეცედენტო დონეზე აუნივერსალურებდა. ნიშანდობლივია, რომ ორივე დეკლარაცია უფლებების საფუძვლად ღვთაებრივ შემოქმედებას ასახელებდა და არა რაიმე სუბსტანციას.
3. ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია (1948): პირველი მუხლის დეკლარირება, რომ „ყველა ადამიანი იბადება თავისუფალი და თანასწორი თავისი ღირსებითა და უფლებებით“, ამ პროცესის კულმინაცია გახდა. ღირსება თანდაყოლილია ადამიანური პიროვნებისთვის და აღემატება ერს, რასას, რელიგიას, სქესს ან ნებისმიერ სხვა სუბსტანციალისტურ კატეგორიას.
ეს ისტორიული ტრაექტორია ნათლად გვიჩვენებს პიროვნების თანმიმდევრულ „დე-სუბსტანციალიზაციას“, რაც წარმოადგენს იმ თეოლოგიური ძვრის პოლიტიკურ ანალოგს, რომელსაც შემდგომში განვიხილავთ.
-------------------------------------------------------------------------------
2. ზიზიულასის ესქატოლოგიური ონტოლოგია: პიროვნება, როგორც ურთიერთობა
პოლიტიკური პროცესების სიღრმისეულად გასაგებად აუცილებელია, თეოლოგიურ ანთროპოლოგიას მივმართოთ. მიტროპოლიტი იოანე ზიზიულასი არის საკვანძო ფიგურა, რომელიც ამ დისკუსიისთვის ონტოლოგიურ საფუძველს გვთავაზობს, განასხვავებს რა ბერძნული ფილოსოფიის სუბსტანციალისტურ ონტოლოგიას ბიბლიური გამოცხადების ურთიერთობით ონტოლოგიისგან.
2.1. ბერძნული სუბსტანციალისტური ონტოლოგიის კრიტიკა
ზიზიულასის თეოლოგიური პროექტი ფუნდამენტურ განსხვავებას ეფუძნება: ბერძნული ფილოსოფიიდან მემკვიდრეობით მიღებულ სუბსტანციალისტურ ონტოლოგიასა და ბიბლიურ ესქატოლოგიაში გამოცხადებულ ურთიერთობით ონტოლოგიას შორის. ბერძნულ მეტაფიზიკაში ყოფიერება განისაზღვრება უსიით (არსი, ბუნება) – უცვლელი არსით, რომელიც საგანს აქცევს იმად, რაც ის არის. ამ მოდელის მიხედვით, ინდივიდი ზოგადი, უნივერსალური სუბსტანციის კერძო გამოვლინებაა. ზიზიულასის მტკიცებით, ეს მოდელი, ქრისტიანულ თეოლოგიაში შეღწევისას, ამახინჯებს პიროვნების ქრისტიანულ გაგებას.
2.2. ჰიპოსტასი, როგორც ურთიერთობაში არსებობა
ზიზიულასი აღადგენს კაბადოკიელ მამათა მიერ დადგენილ განსხვავებას უსიასა (არსი) და ჰიპოსტასს (კონკრეტული პიროვნული არსებობა) შორის. გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს იმას, რომ ჰიპოსტასი არ არის უბრალოდ „ინდივიდუალური სუბსტანცია“ (როგორც მოგვიანებით ბოეციუსმა განსაზღვრა persona), არამედ აღნიშნავს „არსებობას-ურთიერთობაში“. ამის საუკეთესო მაგალითი წმინდა სამებაა: მამა ღმერთი არის მამა არა თავისი ღვთაებრივი არსის გამო (რომელსაც ის ძესთან და სულიწმინდასთან იზიარებს), არამედ მათთან უნიკალური ურთიერთობის გამო – ის არის მამა ძისთვის და წარმომავლობის წყარო სულიწმინდისთვის.
ეს პრინციპი ადამიანურ ანთროპოლოგიაზეც ვრცელდება: პიროვნება ყალიბდება ურთიერთობით და არა სუბსტანციით (ბიოლოგია, ეთნოსი, სქესი). მე არ ვარ, პირველ რიგში, ადამიანური ბუნების ნიმუში, რომელიც შემდგომში ამყარებს ურთიერთობებს; მე ვარსებობ, როგორც ურთიერთობა. გალატელთა მიმართ ეპისტოლეს 3:28-ში მოცემული ესქატოლოგიური ხედვა – „აღარ არსებობს არც იუდეველი, არც წარმართი...“ – არის სუბსტანციალისტური კატეგორიების დაძლევის ხატი, სადაც პიროვნება ქრისტეში ურთიერთობითი იდენტობით განისაზღვრება.
2.3. „მომავლის გახსენება“: ესქატოლოგია, როგორც აწმყო რეალობა
ზიზიულასის კონცეფცია ესქატოლოგიის, როგორც „მომავლის გახსენების“ შესახებ, მის ერთ-ერთ უმთავრეს წვლილს წარმოადგენს. ტრადიციულად, ესქატოლოგია გაგებულია, როგორც წარსულში, ანუ ედემის ბაღში დაბრუნება. ზიზიულასი ამ ხედვას აბრუნებს: ესქატონი არ არის საწყის მდგომარეობაში დაბრუნება, არამედ ქმნილების მიზნის მიღწევა – ახალი ქმნილება.
უმნიშვნელოვანესია, რომ ეს მომავალი რეალობა აწმყოში ევქარისტიის მეშვეობით იჭრება. ლიტურგიულ საზოგადოებაში ადამიანები ერთმანეთს ეპყრობიან არა სოციალური თუ ბიოლოგიური კატეგორიების წარმომადგენლებად, არამედ როგორც უნიკალურ და შეუცვლელ ჰიპოსტასებს. ამგვარად, ევქარისტიული კრება განასახიერებს ღვთის სასუფევლის სოციალურ ფორმას: არა სუბსტანციის ორგანულ ერთობას, არამედ თავისუფალ პიროვნებათა ზიარებას.
ზიზიულასის თეოლოგიური მოდელი, რომელიც ურთიერთობას ეფუძნება, გვაძლევს გასაღებს, გავიგოთ ლიბერალიზმის პოლიტიკურ ევოლუციაში დაფარული ღრმა ლოგიკა.
-------------------------------------------------------------------------------
3. ლიბერალური დემოკრატია, როგორც პოლიტიკური წინასწარმეტყველება
ამ საკვანძო ნაწილში ჩვენ ვაჩვენებთ სტრუქტურულ შესაბამისობას ლიბერალიზმის ისტორიულ განვითარებასა და ესქატოლოგიურ ონტოლოგიას შორის. ჩვენი მიზანი არ არის მათი გაიგივება, არამედ ღრმა პარალელის გამოვლენა.
3.1. სტრუქტურული შესაბამისობა: სუბსტანციიდან ურთიერთობამდე
ეს პარალელი ნათლად ჩანს შემდეგ სქემაში:
ბერძნული დემოკრატია → სუბსტანციალისტური ონტოლოგია (გარიყვა დაფუძნებულია ონტოლოგიურ განსხვავებაზე)
ლიბერალური დემოკრატია → ურთიერთობითი აღიარება (მოქალაქეობა ეკუთვნის პიროვნებას, როგორც ასეთს. უფლებები თანდაყოლილია ადამიანური ყოფიერებისთვის და არა კონკრეტული ატრიბუტებისთვის. ჩართულობა დაფუძნებულია უნივერსალურ ღირსებაზე)
ლიბერალიზმი ინტუიციურად ხვდება იმას, რასაც თეოლოგია ცხადად აყალიბებს: პიროვნება აღემატება ნებისმიერ სუბსტანციალისტურ კატეგორიას. როდესაც ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია აცხადებს, რომ ყველა ადამიანი „იბადება თავისუფალი და თანასწორი თავისი ღირსებით“, ის, თუნდაც სეკულარული ენით, იმეორებს ესქატოლოგიურ ჭეშმარიტებას, რომ თითოეული პიროვნება ღვთის წინაშე უნიკალური და შეუცვლელია.
3.2. საერთო პრინციპი: ღირსება სუბსტანციის მიღმა
მსოფლიო პატრიარქმა ბართლომემ ეს კავშირი ასე ჩამოაყალიბა: არსებობს „საერთო ღირებულებები, რომლებიც აღემატება ეროვნულ, პოლიტიკურ, რელიგიურ, რასობრივ თუ კულტურულ საზღვრებს“ და ეფუძნება „ყველა ადამიანის უნივერსალურ ღირსებას“. ეს თეოლოგიური ჭეშმარიტება პოლიტიკურ გამოხატულებას ლიბერალური დემოკრატიის შემდეგ პრინციპებში პოულობს:
1. კანონის წინაშე თანასწორობა: არც ერთი ადამიანი არ დგას კანონზე მაღლა ან დაბლა თავისი წარმოშობის გამო. ეს ასახავს ბიბლიურ პრინციპს, რომ „ღმერთი მიკერძოებული არ არის“ (საქმეები 10:34).
2. დაცული თავისუფლებები: ლიბერალური უფლებები იცავს სივრცეს, სადაც პიროვნებას შეუძლია თავისუფლად უპასუხოს ჭეშმარიტებას. ეს შეესაბამება ესქატოლოგიურ თავისუფლებას, რომელიც ღმერთისა და მოყვასისადმი ავთენტური პასუხის შესაძლებლობაა.
3. წარმომადგენლობითი მმართველობა: დემოკრატიული მონაწილეობა აღიარებს თითოეული პიროვნების შეუცვლელ ხმას პოლისში, ისევე როგორც ესქატოლოგიური სასუფეველი მოითხოვს თითოეული პიროვნების უნიკალურ მონაწილეობას თავისი სისავსისთვის.
4. უნივერსალური მოცვა: ადამიანის უფლებების უნივერსალიზმი ასახავს სასუფევლის კათოლიკე (საყოველთაო) ხასიათს, სადაც მტრობის კედლები დანგრეულია (ეფეს. 2:14).
3.3. ლიბერალური ინტუიციის ლიტურგიკული ფესვები
შეგვიძლია წამოვაყენოთ პროვოკაციული თეზისი, რომ ლიბერალური ინტუიციები შესაძლოა ქრისტიანული ევქარისტიული პრაქტიკის „სეკულარიზებული ექო“ იყოს. საუკუნეების განმავლობაში, ქრისტიანული ლიტურგია, თუნდაც არასრულყოფილად, რადიკალურ თანასწორობას აცხადებდა და ახორციელებდა. მაგალითად, პავლე მოციქული ფილიმონს სთხოვდა, მონა ონისიმე მიეღო „არა როგორც მონა, არამედ როგორც საყვარელი ძმა“. ეკლესიის ისტორიული წარუმატებლობების მიუხედავად, თანასწორობის ლიტურგიული „გრამატიკა“ შენარჩუნდა და შესაძლოა, გავლენა მოეხდინა დასავლურ ცნობიერებაზე.
აქ საუბარი არ არის პირდაპირ ისტორიულ დამოკიდებულებაზე, არამედ პიროვნების შესახებ საერთო ინტუიციაზე, რომელიც ქრისტიანობაში თეოლოგიურად ვლინდება, ხოლო ლიბერალიზმში – პოლიტიკურად.
-------------------------------------------------------------------------------
4. რატომ არ არის ლიბერალიზმი საკმარისი: სეკულარული მოლოდინის საზღვრები
ლიბერალიზმის ღირებულების აღიარების შემდეგ, აუცილებელია, თეოლოგიური პერსპექტივიდან მისი ფუნდამენტური შეზღუდვებიც ფხიზლად შევაფასოთ. ეს არ არის უარყოფა, არამედ მისი სათანადო ადგილის მიჩენა.
4.1. ავტონომია ზიარებისთვის თავისუფლების წინააღმდეგ
ლიბერალიზმი თავისუფლებას ნეგატიურად განსაზღვრავს – როგორც თავისუფლებას იძულებისგან. ეს აუცილებელი და კარგია, მაგრამ არასაკმარისი. ესქატოლოგიური თავისუფლება პოზიტიურია – ეს არის თავისუფლება ზიარებისთვის. ზიზიულასის თანახმად, ჭეშმარიტი პიროვნება არის ექსტაზისი – საკუთარი თავისგან გამოსვლა ურთიერთობაში.
სწორედ აქ ვლინდება ლიბერალიზმის დამახასიათებელი პათოლოგია: „ატომიზებული ინდივიდის“ წარმოშობა, რომელიც თავისუფალია, მაგრამ იზოლირებული და უმიზნო. ესქატოლოგიური ორიენტირის გარეშე, თავისუფლება უბრალო არჩევანზე დაიყვანება – სამომხმარებლო ალტერნატივებს შორის არჩევის უნარზე, იმის კრიტერიუმის გარეშე, თუ რა არის ჭეშმარიტად გამაადამიანურებელი.
4.2. უფლებები ონტოლოგიური საფუძვლის გარეშე
ლიბერალიზმი აცხადებს საყოველთაო ღირსებას, მაგრამ ფილოსოფიურად ვერ ასაბუთებს მას. თეოლოგიური კაპიტალისგან (ღვთის ხატად შექმნილობა) მოწყვეტის შემდეგ, სეკულარულ ჰუმანიზმს უჭირს საკუთარი პრინციპების გამართლება. მეტიც, როგორც ზიზიულასი ამტკიცებს, ლიბერალური ტოლერანტობაც კი ხშირად სუბსტანციალისტურია – ის სხვას იღებს საერთო რაციონალურობის ან სხვა თვისებების საფუძველზე.
ქრისტიანული პასუხი კი რადიკალურია: ღირსება „ჰიპოსტასურია“. ის ეფუძნება არა ადამიანის თვისებებს, არამედ მის უნიკალურ პიროვნულ არსებობას ღვთის წინაშე. ზიზიულასის სიტყვებით, „არა მხოლოდ უარყოფა, არამედ სხვისი მიღებაც კი მისი თვისებების საფუძველზე შეურაცხყოფაა მისი პიროვნულობისთვის“. პიროვნებას აქვს შეუცვლელი ღირებულება, რადგან მისი ღირსება ყალიბდება ღვთაებრივი მოწოდებითა და ადამიანური პასუხით.
4.3. „ტელოსის“ არარსებობა: ლიბერალიზმი, როგორც პედაგოგი და არა საბოლოო მიზანი
ლიბერალიზმის მთავარი პრობლემა ტელოსის (საბოლოო მიზნის) არარსებობაა. ის ათავისუფლებს, მაგრამ რისთვის? მართლმადიდებლური ესქატოლოგია აქ გადამწყვეტ კორექტივას გვთავაზობს: ლიბერალიზმი არ არის სასუფეველი, არამედ pedagogos eis Christon (ქრისტესკენ მიმყვანი აღმზრდელი, გალ. 3:24). ის ამზადებს ნიადაგს სასუფევლის სრული გამოვლინებისთვის, მაგრამ თავად არ არის მოსავალი.
ეს მიდგომა ქრისტიანებს საშუალებას აძლევს, დაადასტურონ ლიბერალური ღირებულებები ლიბერალური იდეოლოგიის გაღმერთების გარეშე.
-------------------------------------------------------------------------------
დასკვნა: დემოკრატია, როგორც ძღვენი მათთვის, ვინც პირველ რიგში ღვთის სასუფეველს ეძებს
რაინჰოლდ ნიბურის ცნობილი ფრაზა, „დემოკრატია არის ძღვენი, რომელიც დამატებით ეძლევათ მათ, ვინც პირველ რიგში ღვთის სასუფეველსა და მის სიმართლეს ეძებს“, ლაკონიურად აჯამებს ჩვენს მიერ წარმოდგენილ არგუმენტს. ლიბერალური დემოკრატია ესქატოლოგიური ჭეშმარიტების „პოლიტიკური ჩრდილია“. როდესაც ქრისტიანები ევქარისტიულად ცხოვრობენ და აღიარებენ თითოეული ადამიანის შეუცვლელ ჰიპოსტასურ ღირსებას, ისინი ქმნიან პირობებს, სადაც დემოკრატიულ პრინციპებს შეუძლიათ აყვავება. პირიქით, როდესაც დემოკრატია, როგორც ავტონომიური იდეოლოგია, აბსოლუტიზირებულია და მოწყვეტილია თავის ესქატოლოგიურ ფესვებს, ის ხმება. უფლებები ნებისყოფის უბრალო მტკიცებად იქცევა; თავისუფლება – აღვირახსნილობად; თანასწორობა კი ჰომოგენიზაციაში გადადის.
პოლიტიკური თეოლოგიის ამოცანა არ არის სეკულარული წესრიგის „მონათვლა“ ან სექტანტურ იზოლაციაში წასვლა. ამოცანაა, პოლიტიკურ ფორმებში ამოვიცნოთ სასუფევლის არასრულყოფილი, მაგრამ ნამდვილი ანარეკლები – იმ სასუფევლისა, სადაც „თითოეული პიროვნება ღვთის წინაშე წარდგება, როგორც უნიკალური და საყვარელი“.
ამ სასუფევლის რეალობა უკვე მოცემულია ევქარისტიულ კრებაში, სადაც თავისუფლება სიყვარულად რეალიზდება, ხოლო თანასწორობა – შეუცვლელ პიროვნულობად.