იოანე ზიზიულასის ეკლესიოლოგია და ეპისკოპატის თანამედროვე ონტოლოგიური კრიზისი

იოანე ზიზიულასის ეკლესიოლოგია და მართლმადიდებლური ეპისკოპატის თანამედროვე ონტოლოგიური კრიზისი

1.0 შესავალი: ონტოლოგიური ხედვა და ისტორიული ღალატი

ამ ანალიტიკური მოხსენების მიზანია, მიტროპოლიტ იოანე ზიზიულასის ფუნდამენტური ეკლესიოლოგიური პრინციპების გამოყენებით, გააანალიზოს მართლმადიდებლურ ეკლესიაში არსებული საეპისკოპოსო მმართველობის კრიზისის ღრმა, ონტოლოგიური ფესვები. ზიზიულასის თეოლოგია არ არის ინსტიტუციური თეორია; ეს არის ონტოლოგიური ხედვა, რომლის მიხედვითაც ეკლესია წარმოადგენს არა ორგანიზაციას, არამედ არსებობის განსაკუთრებულ წესს (ბერძ. τρόπος ὑπάρξεως), რომელიც ასახავს თავად სამების, ღმერთის არსებობის მოდუსს. მისი ცენტრალური თეზისია, რომ ყოფიერება თავისთავად არის κοινωνία (ერთობა, თანაზიარება), ხოლო ეკლესია ამ ჭეშმარიტების ისტორიული გამოვლინებაა.

ამ ხედვის ცენტრში დგას ეპისკოპოსი — არა როგორც ადმინისტრაციული ხელმძღვანელი, არამედ როგორც ქრისტეს ცოცხალი ხატი, რომელიც ევქარისტიულ შეკრებაში მრავალს ერთ სხეულად კრებს. ეპისკოპოსი არის პიროვნული ცენტრი, რომელშიც სამყაროს მრავალფეროვნება იწყებს მოძრაობას ერთობისკენ — არა განსხვავებულობის განადგურებით, არამედ მისი შენარჩუნებით ერთობაში.

აქედან გამომდინარე, ჩნდება ცენტრალური პრობლემური საკითხი, რომელსაც ეს ნაშრომი იკვლევს: რა ხდება, როდესაც ეპისკოპოსი ღალატობს თავის ონტოლოგიურ მოწოდებას და მრავალთა შემკრებიდან მათ გამყოფად იქცევა? როდესაც ის მორალური, იდეოლოგიური თუ ნაციონალისტური ნიშნით იწყებს ადამიანების გამორიცხვას და არა შეკრებას, ეს იწვევს არა უბრალოდ ადმინისტრაციულ ან მორალურ, არამედ ღრმა ონტოლოგიურ კრიზისს, რომელიც საფრთხეს უქმნის თავად ადგილობრივი ეკლესიის, როგორც ეკლესიის, ცნობადობას.

-------------------------------------------------------------------------------

2.0 თეოლოგიური საფუძველი: ზიზიულასის ევქარისტიული ეკლესიოლოგიის ძირითადი პრინციპები

თანამედროვე კრიზისის სიღრმისეული შეფასებისთვის, უპირველეს ყოვლისა, აუცილებელია იმ თეოლოგიური ჩარჩოს დადგენა, რომელსაც მიტროპოლიტი იოანე ზიზიულასი გვთავაზობს. მისი ეკლესიოლოგია ეფუძნება რამდენიმე ფუნდამენტურ პრინციპს, რომლებიც განსაზღვრავენ ეკლესიისა და ეპისკოპოსის ჭეშმარიტ, ონტოლოგიურ ბუნებას.

2.1 ყოფიერება როგორც ერთობა და პიროვნების შეუცვლელობა

ზიზიულასის მთავარი ინტელექტუალური ნახტომი არის გადასვლა ანტიკური ფილოსოფიის სუბსტანციონალური ონტოლოგიიდან ქრისტიანულ, პერსონალისტურ ონტოლოგიაზე. მისთვის ყოფიერება არის არა იზოლირებული, თვითმყოფადი სუბსტანცია (ousia), არამედ ურთიერთობის, მიმართების მოვლენა. ამის უზენაესი მაგალითი წმინდა სამებაა, სადაც მამის, ძისა და სულიწმინდის პიროვნული ჰიპოსტასები არსებობენ მხოლოდ ერთმანეთთან მარადიულ სიყვარულსა და ერთობაში. ყოფიერება არის κοινωνία — თანაზიარება.

სწორედ ამიტომ, ეპისკოპოსი, როგორც ეკლესიის პიროვნული (ჰიპოსტასური) ცენტრი, შეუცვლელია. მისი ჩანაცვლება ინსტიტუციური აპარატით, მდივნებით, ასისტენტებით ან ნებისმიერი სხვა უპიროვნო მექანიზმით შეუძლებელია. ეს არ არის უბრალოდ კანონიკური წესი, არამედ ონტოლოგიური აუცილებლობა. პიროვნება არ არის ფუნქცია, რომლის დელეგირებაც შესაძლებელია. ეპისკოპოსი კრებს მრავალს ერთში სწორედ როგორც უნიკალური, განუმეორებელი პიროვნება და არა როგორც ადმინისტრაციული როლის შემსრულებელი.

2.2 ეპისკოპოსის ონტოლოგიური იდენტობა, როგორც შემკრების აქტი

პერსონალისტური ონტოლოგიიდან გამომდინარე, ეპისკოპოსის იდენტობა არ არის სუბსტანცია, რომელსაც ის დამოუკიდებლად ფლობს. მისი იდენტობა ურთიერთობითი რეალობაა, რომელიც მხოლოდ საზოგადოების შეკრების აქტში მჟღავნდება და არსებობს. ზიზიულასის ანალოგია ნათელია: „როგორც მამა არის მამა მხოლოდ ძესთან მიმართებაში, ასევე ეპისკოპოსი არის ეპისკოპოსი მხოლოდ შეკრებილ საზოგადოებასთან მიმართებაში“.

ამ პრინციპს რადიკალური შედეგები აქვს: შეკრებაზე უარის თქმა, ამ ფუნქციის დელეგირება ან, რაც ყველაზე მძიმეა, გამორიცხვის პრაქტიკის დანერგვა, არსებითად აზიანებს თავად ეპისკოპოსის ონტოლოგიურ იდენტობას. ის წყვეტს ყოფნას იმად, რადაც არის მოწოდებული. მისი ინსტიტუციური პოზიცია შეიძლება შენარჩუნდეს, მაგრამ მისი მსახურების საყოველთაო (კათოლიკე) ცნობადობა იშლება.

2.3 ევქარისტია, როგორც ყოფიერების მოვლენა და საყოველთაო ეკლესიის საზომი

ზიზიულასის ერთ-ერთი ყველაზე რადიკალური მტკიცებაა, რომ ყოფიერება ევქარისტიაში „ხდება“. ეს არ არის მეტაფორა, არამედ ონტოლოგიური დებულება. ევქარისტიაში „მრავალი“ (οἱ πολλοί) ხდება „ერთი სხეული“ (ἓν σῶμα), თუმცა ეს არ ნიშნავს პიროვნული განსხვავებულობის გაუქმებას. პირიქით, ევქარისტია არის ერთადერთი სივრცე, სადაც მრავალფეროვნება ერთობაში აღსრულდება და სრულყოფას პოვებს.

აქედან გამომდინარე, საყოველთაო არ არის გეოგრაფიული უნივერსალურობა, არამედ ევქარისტიული მთლიანობა. თითოეული ადგილობრივი ეკლესია, შეკრებილი თავისი ეპისკოპოსის გარშემო ევქარისტიაზე, არის სრული, “კათოლიკე” ეკლესიის გამოვლინება. ზიზიულასი ნერგავს ცნებას „კათოლიკური ცნობადობა“ (catholic recognizability), როგორც კრიტერიუმს იმისა, არის თუ არა კონკრეტული ადგილობრივი საკრებულო ჭეშმარიტად ეკლესიის გამოვლინება. თუ ის სიძულვილში, ნაციონალიზმსა თუ გამორიცხვაში იკრიბება, ის კარგავს ამ ცნობადობას.

ამ თეოლოგიური იდეალის ღალატი თანამედროვე საეკლესიო ცხოვრებაში სისტემურ დეფორმაციებს იწვევს, რაც კრიზისის არსს შეადგენს.

-------------------------------------------------------------------------------

3.0 ონტოლოგიური კრიზისი: საეპისკოპოსო მოწოდების თანამედროვე დეფორმაციები

ზიზიულასის მიერ აღწერილი ონტოლოგიური იდეალის ფონზე, თანამედროვე საეკლესიო პრაქტიკაში მიმდინარე პროცესები ხშირად წარმოადგენს ამ იდეალის სისტემურ ინვერსიას და ღალატს. ეპისკოპოსის როლი, რომელიც ერთობის პიროვნულ ცენტრს უნდა განასახიერებდეს, მრავალი მიმართულებით დეფორმირდება, რაც მის ონტოლოგიურ მოწოდებას ძირს უთხრის.

3.1 ინვერსია — შემკრებიდან გამყოფამდე

კრიზისის ყველაზე თვალსაჩინო გამოვლინებაა ეპისკოპოსის როლის ფუნდამენტური ინვერსია. მისი ონტოლოგიური კითხვა: „როგორ შეიძლება ამ ადამიანის შეკრება ერთობაში?“ იცვლება საპირისპირო კითხვით: „რა მაძლევს საფუძველს, რომ ეს ადამიანი ზიარებიდან ჩამოვაშორო?“. ამ ინვერსიისთვის გამოიყენება გამორიცხვის სამი ძირითადი ინსტრუმენტი:

მორალური რიგორიზმი: ევქარისტია, რომელიც „სნეულთა წამალი“ უნდა იყოს, გადაიქცევა „ჯანმრთელთა ჯილდოდ“. ეპისკოპოსები ადგენენ მორალურ სტანდარტებს, როგორც ზიარების წინაპირობას, და საზოგადოებას ყოფენ „ღირსეულებად“ და „უღირსებად“, რაც პირდაპირ ეწინააღმდეგება ევქარისტიის, როგორც ცოდვილთა და მართალთა საერთო შეკრების, ბუნებას.

იდეოლოგიური კონფორმიზმი: ევქარისტიული ერთობის კრიტერიუმს ანაცვლებს იდეოლოგიური ერთგულება. ნაციონალიზმი, პოლიტიკური კონსერვატიზმი ან კულტურული იდენტობა იქცევა ლაკმუსის ქაღალდად. ვინც არ იზიარებს დამკვიდრებულ პოლიტიკურ თუ კულტურულ შეხედულებებს, ეჭვქვეშ დგება ან პირდაპირ ირიყება, მიუხედავად იმისა, რომ აღიარებს მრწამსს და ესწრაფვის ქრისტესთან ერთობას.

სოციალური და კულტურული ცრურწმენები: ეკლესია, რომელმაც ყველა მიწიერი დაყოფა უნდა დაძლიოს, პირიქით, ამყარებს მათ. ესქატოლოგიური სამეფოს ხედვა, სადაც ყველა ერთია ქრისტეში, იცვლება ეკლესიის, როგორც „ეთნიკური კლუბის“, „პოლიტიკური პარტიის“ ან „მორალური ელიტის“ ვიწრო ხედვით.

ამ ინვერსიის ტრაგიკული ირონია იმაში მდგომარეობს, რომ ხშირად სეკულარული უფლებადამცველი ორგანიზაციები რადიკალური ჩართულობით აჭარბებენ ეკლესიას — მარგინალიზებულთა მიღებით, ადამიანებს შორის თვითნებური განსხვავებების უარყოფითა და ყველას ღირსეულად მოპყრობით.

3.2 ბიუროკრატიზაცია და პიროვნული ურთიერთობის დაკარგვა

ონტოლოგიური პრობლემა ჩნდება მაშინაც, როდესაც ეპისკოპოსი იმალება თანაშემწეთა, მდივნებისა და უპიროვნო ინსტიტუციური აპარატის უკან. ეს არის ეკლესიის პერსონალისტური სტრუქტურის პირდაპირი ღალატი. ქრისტე არ არის ოფისი ან ფუნქცია — ის პიროვნებაა. მრევლი ეპისკოპოსს უნდა ხვდებოდეს არა როგორც „ოფისს“, არამედ როგორც უნიკალურ და განუმეორებელ პიროვნებას (ჰიპოსტასს), რომელიც ევქარისტიის მეთაურობით ქრისტე-შემკრებს განასახიერებს. როდესაც ეს პიროვნული ურთიერთობა იკარგება, ეპისკოპოსის მსახურება კარგავს თავის ონტოლოგიურ შინაარსს და ძალაუფლების ინსტრუმენტად იქცევა.

3.3 გარე ძალებზე დამოკიდებულება და საეპისკოპოსო თავისუფლების დაკარგვა

ონტოლოგიური პერვერსიის კონკრეტული და მძიმე ფორმაა „ოლიგარქი-მღვდელი-ეპისკოპოსის სამკუთხედის“ ფენომენი. ამ მოდელში მდიდარი პატრონები ფინანსურად უზრუნველყოფენ ეპისკოპოსს და მის გარშემო არსებულ ინსტიტუციებს, სანაცვლოდ კი ეკლესიას საკუთარი ძალაუფლების ინსტრუმენტად იყენებენ.

აქ ხდება მიზეზ-შედეგობრიობის ფუნდამენტური ინვერსია: საეკლესიო ცხოვრების „მიზეზი“ სულიწმინდის ნაცვლად ფული და ძალაუფლება ხდება. ეპისკოპოსი, რომელიც ღვთიური თავისუფალი მიზეზობრიობის (უანგარო, შემოქმედებითი სიყვარულის) ხატი უნდა იყოს, ამქვეყნიური მიზეზობრიობის (დამოკიდებული, ანგარებიანი, ტრანზაქციული) აგენტად იქცევა. გარე ძალებზე — იქნება ეს ფინანსური, პოლიტიკური თუ იდეოლოგიური — დამოკიდებულება პირდაპირ ანადგურებს ეპისკოპოსის თავისუფლებას და, შესაბამისად, მის უნარს, თავისუფლად შეკრიბოს მრევლი ქრისტეში. ეს პროცესი გადაიზრდება ინსტიტუციის კერპთაყვანისმცემლობაში, სადაც მისი გადარჩენა და გავლენის შენარჩუნება ანაცვლებს ჭეშმარიტ ონტოლოგიურ მისიას — ადამიანთა ერთობაში შემოკრებას.

ამ დეფორმაციებს პირდაპირი და მძიმე კანონიკური და ონტოლოგიური შედეგები მოჰყვება, რაც ადგილობრივი ეკლესიის ბუნებას ძირეულად აზიანებს.

-------------------------------------------------------------------------------

4.0 კრიზისის შედეგები: კათოლიკური ცნობადობის დაკარგვა და კანონიკური ღალატი

წინა თავში აღწერილ საეპისკოპოსო მსახურების დეფორმაციებს გააჩნია ღრმა და სისტემური შედეგები, რომლებიც სცდება უბრალო ადმინისტრაციულ დარღვევებს. მთავარი შედეგი ისაა, რომ ადგილობრივი ეკლესია კარგავს თავის, როგორც კათოლიკე ეკლესიის ჭეშმარიტი გამოვლინების, ცნობადობას და ღალატობს ეკლესიის კანონიკურ ტრადიციას.

4.1 ონტოლოგიური ზიანი და „კათოლიკური ცნობადობის“ კრიზისი

ზიზიულასის პერსპექტივიდან, როდესაც ეპისკოპოსი გამყოფად იქცევა, პრობლემა არ არის მისი მსახურების იურიდიული „ვალიდურობის“ დაკარგვა (რაც დონატისტური ცდუნება იქნებოდა). პრობლემა გაცილებით ღრმაა: ადგილობრივი ეკლესია, როგორც ერთობის, თანაზიარების მოვლენა, ხდება ამოუცნობი. როდესაც ეპისკოპოსი სიძულვილის, ნაციონალიზმის, გამორიცხვის ან პატრონაჟის პრინციპით კრებს, შეუძლებელი ხდება ამ შეკრებაში დავინახოთ კათოლიკე ეკლესია თავისი სისრულით.

ზიზიულასის ფუნდამენტური პრინციპის თანახმად: „ეკლესიის ვერც ერთი სტრუქტურა ვერ იქნება ჭეშმარიტი, თუ ის არ ასახავს ერთობის ევქარისტიულ რეალობას“. როდესაც საეკლესიო ხელისუფლება მორალისტური, პოლიტიკური ან ფინანსური ხდება, ის ძირს უთხრის თავად ეკლესიის ონტოლოგიას და კარგავს თავის კათოლიკურ ცნობადობას.

4.2 კანონიკური ტრადიციის დარღვევა

გარე, საერო ძალებზე დამოკიდებულება და მათი გამოყენება ეკლესიის წევრების წინააღმდეგ წარმოადგენს არა მხოლოდ ონტოლოგიურ ღალატს, არამედ საეკლესიო კანონიკური ტრადიციის პირდაპირ დარღვევას. ეკლესიის მამები ყოველთვის ხაზს უსვამდნენ საეკლესიო მმართველობის დამოუკიდებლობას საერო ჩარევისგან:

მოციქულთა 30-ე კანონი: „რომელი ეპისკოპოსი, რომელიც საერო ხელისუფალთა მეშვეობით მიიღებს ეკლესიას, განიკვეთოს და უზიარებელ იქნეს იგიცა და ყოველნი მის თანა ზიარებულნი“.

მეოთხე მსოფლიო კრების მე-3 კანონი: გმობს სამღვდელო პირების მიერ ანგარებით შუამავლობასა და საერო საქმეებში ჩარევას.

მეექვსე მსოფლიო კრების მე-6 კანონი: უკრძალავს სამღვდელო პირებს საეკლესიო საკითხების მოსაგვარებლად საერო ხელისუფლებასთან მიმართვას.

მეშვიდე მსოფლიო კრების მე-10 კანონი: გმობს საეკლესიო მმართველობაში საერო ხელისუფლების ჩარევას.

როდესაც საეკლესიო პირები იყენებენ სახელმწიფო ძალაუფლებას, ფინანსურ ზეწოლას ან ინსტიტუციურ მექანიზმებს ეკლესიის წევრების — სასულიერო თუ საერო პირების — დასასჯელად, გასაჩუმებლად ან გამოსარიცხად, ადგილი აქვს ღრმა ღალატს. ეს არის ონტოლოგიური ღალატი (შეკრების ნაცვლად გამორიცხვა), პიროვნული ღალატი (სიყვარულზე დაფუძნებული ურთიერთობის ნაცვლად უპიროვნო ინსტიტუციური ძალადობა) და კანონიკური ღალატი (საერო ძალაუფლების გამოყენება საეკლესიო საკითხების მოსაგვარებლად).

ამგვარი ქმედებების შედეგად, ადგილობრივი ეკლესია კარგავს თავისუფლებას, წყვეტს ესქატოლოგიური სამეფოს გამოვლინებას და ემსგავსება ამქვეყნიურ, დაცემულ ძალაუფლებრივ სტრუქტურებს. ამ კრიზისზე პასუხი კი ერთგულ მოწმობასა და წინააღმდეგობაში მდგომარეობს.

-------------------------------------------------------------------------------

5.0 გამოსავლის ძიება: ერთგული მოწმობა, როგორც ონტოლოგიური წინააღმდეგობა

საეპისკოპოსო მსახურების ონტოლოგიური კრიზისის ფონზე, ერთგული მორწმუნის პასუხი არ შეიძლება იყოს პასიური შეგუება ან, პირიქით, დესტრუქციული სქიზმა. ასეთი ღალატის პირისპირ დუმილი თავისთავად სქიზმის ფორმაა — სქიზმა იმ ჭეშმარიტებისგან, რომლის გამოსავლენადაც ეკლესია არსებობს. გამოსავლის ძიება მოითხოვს კონსტრუქციულ, თეოლოგიურად გააზრებულ წინააღმდეგობას, რომლის პარადიგმულ მაგალითს წმ. მაქსიმე აღმსარებელი წარმოადგენს. მისი ბრძოლა იყო არა პოლიტიკური, არამედ ონტოლოგიური — ერთგულება ყოფიერების ჭეშმარიტებისადმი.

5.1 წმ. მაქსიმე აღმსარებლის მოდელი: მოწმობა, მოთმინება და თავისუფლება

წმ. მაქსიმე მონოთელიტურ კომპრომისს იმიტომ უარყოფდა, რომ ესმოდა: ქრისტოლოგია არის ონტოლოგია. თეოლოგიური ჭეშმარიტება მისთვის იყო არა აბსტრაქტული დოგმა, არამედ თავად რეალობის სტრუქტურა და ხსნის პირობა. მისი წინააღმდეგობა ეფუძნებოდა სამ პრინციპს, რომლებიც დღესაც აქტუალურია:

აღმსარებლობა (ὁμολογία): ჭეშმარიტების ღიად და ცხადად თქმა. ეს ნიშნავს კათოლიკური ცნობადობის დაზიანების დასახელებას, გამორიცხვის პრაქტიკასთან თანამონაწილეობაზე უარის თქმას და იმის მოწმობას, თუ როგორი უნდა იყოს ეპისკოპოსი.

მოთმინება (ὑπομονή): ჭეშმარიტების თქმის შედეგების — მარგინალიზაციის, ინსტიტუციური მხარდაჭერის დაკარგვის, შესაძლო კანონიკური სასჯელისა და მატერიალური დაუცველობის — აქტიური დათმენა.

თავისუფლება (ἐλευθερία): დამოკიდებულება მხოლოდ ღმერთზე. ეს მოითხოვს მატერიალურ დამოუკიდებლობას კორუმპირებული სისტემისგან, რადგან ფინანსურად დამოკიდებული ადამიანი ვერ იტყვის თავისუფლად ჭეშმარიტებას.

5.2 ერთგული მოწმობის დასაშვები და დაუშვებელი ფორმები

ერთგული წინააღმდეგობის მიზანია ერთობის შენარჩუნება და არა მისი შემდგომი დაზიანება. შესაბამისად, არსებობს მისი დასაშვები და კატეგორიულად დაუშვებელი ფორმები:

5.3 მღვდლის მისია და მატერიალური დამოუკიდებლობის როლი

კორუმპირებულ სისტემაში მღვდლის ამოცანაა არა ეპისკოპოსის ჩანაცვლება, არამედ იმ ხედვის შენარჩუნება, თუ როგორი უნდა იყოს ეპისკოპოსი. მან უნდა შექმნას ავთენტური ევქარისტიული თემები, სადაც ყველა მიღებულია, ასწავლოს ერთობის თეოლოგია და უარი თქვას გამორიცხვის პრაქტიკაში თანამონაწილეობაზე.

ამ მისიის შესასრულებლად, გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს მატერიალურ დამოუკიდებლობას. ბივოკაციური მსახურება (როდესაც სასულიერო პირი საერო შრომითაც ირჩენს თავს), წმ. პავლე მოციქულის მაგალითისამებრ, არ არის კომპრომისი, არამედ თავისუფალი მოწმობის თეოლოგიური და სულიერი წინაპირობა. ის, ვინც პატრონაჟზეა დამოკიდებული, ვერ შეძლებს ჭეშმარიტების თავისუფლად თქმას.

ერთგული მოწმობის საბოლოო მიზანი ყოველთვის არის ერთობის ჭეშმარიტების დაცვა და ეკლესიის, როგორც ზიარების მოვლენის, ცნობადობის შენარჩუნება.

-------------------------------------------------------------------------------

6.0 დასკვნა: ერთგულება ერთობის ჭეშმარიტებისადმი

ამ დოკუმენტის ცენტრალური არგუმენტია, რომ მართლმადიდებლურ ეკლესიაში არსებული მმართველობითი კრიზისი არის არა უბრალოდ ადმინისტრაციული, მორალური ან პიროვნული, არამედ ღრმად ონტოლოგიური. ეს არის ღალატი იმისა, თუ რა არის ეკლესია თავისი არსით — ყოფიერება, როგორც ერთობა (κοινωνία), რომელიც სამების ცხოვრებას ასახავს.

კრიზისის ძირითადი გამოვლინებებია: ეპისკოპოსის ტრანსფორმაცია შემკრებიდან გამყოფად; პიროვნული ურთიერთობის ჩანაცვლება უსულო ბიუროკრატიით; საეპისკოპოსო თავისუფლების დაკარგვა, რაც ინსტიტუციის კერპთაყვანისმცემლობაში გადაიზრდება. ამ ყველაფრის საბოლოო შედეგი კი ადგილობრივი ეკლესიის მიერ თავისი „კათოლიკური ცნობადობის“ დაკარგვაა — ის წყვეტს ყოფნას ეკლესიის, როგორც ერთობის, ცნობად გამოვლინებად.

ამ ღრმა კრიზისზე ერთგული პასუხი არის არა სქიზმა, რომელიც ერთობას კიდევ უფრო დააზიანებს, არამედ წმ. მაქსიმე აღმსარებლის გზა: მოწმობა, მოთმინება და თავისუფლება. ამ გზის მიზანია არა ალტერნატიული სტრუქტურის შექმნა, არამედ იმის გაცნობიერება, რომ დუმილი თავისთავად ჭეშმარიტებისგან განდგომაა. სასულიერო პირმა უნდა შეინარჩუნოს ხედვა იმისა, თუ როგორი უნდა იყოს ეპისკოპოსი, და უარი თქვას ამ ხედვის ღალატში თანამონაწილეობაზე.

საბოლოო სიტყვა ეკუთვნის არა ძალაუფლებას, არამედ ჭეშმარიტებას, რომელიც არის თავად ქრისტე — ის, ვინც კრებს ყოველივეს მამის ერთობაში სულიწმინდის მიერ. ამ ჭეშმარიტებისადმი ერთგულებაშია, მიუხედავად ფასისა, თავად ეკლესიის ყოფიერება.