კეთილი სამარიტელის იგავის ანალიზი: „მოყვასი“, როგორც ურთიერთობის ინიციატორი
შესავალი: გავრცელებული მცდარი ინტერპრეტაციის გადააზრება
კეთილი სამარიტელის იგავის ტრადიციული მორალური ინტერპრეტაცია „მოყვასს“ განსაზღვრავს, როგორც ნებისმიერ გაჭირვებულ ადამიანს, რომელსაც ჩვენი დახმარება სჭირდება. თუმცა, ტექსტის უფრო ღრმა და ყურადღებიანი ანალიზი სრულიად განსხვავებულ სურათს გვიჩვენებს: „მოყვასი“ ის კი არ არის, ვისაც დახმარება სჭირდება, არამედ ის, ვინც წყალობის გამოვლენით თავად იწყებს ურთიერთობას. წინამდებარე ანალიტიკური ნარკვევი იკვლევს ამ რადიკალურ გადააზრებას იოანე ზიზიულასის რელაციური ონტოლოგიის, ჯონ კაპუტოს ფენომენოლოგიისა და ვაჟა-ფშაველას ეპიკური პოემის პრიზმაში. ამ ანალიზის მიზანია, წარმოაჩინოს იგავში ჩადებული უფრო ღრმა თეოლოგიური და ანთროპოლოგიური გამოწვევა.
ეს ჰერმენევტიკული ძვრა იესოს შეკითხვაში ვლინდება: „ამ სამიდან რომელი იყო ყაჩაღების ხელში ჩავარდნილი კაცის მოყვასი?“ (ლუკა 10:36). ეს კითხვა გადამწყვეტად ცვლის ფოკუსს დაჭრილი კაცის საჭიროებიდან სამარიტელის ინიციატივაზე. შესაბამისად, იგავი გვიბიძგებს, გადავაფასოთ, თუ რას ნიშნავს, იყო მოყვასი.
ეს დოკუმენტი დეტალურად განიხილავს ტექსტუალურ არგუმენტებს, რომლებიც ამ ინტერპრეტაციას ამყარებს და წარმოაჩენს მის ონტოლოგიურ და თეოლოგიურ მნიშვნელობას.
1. ტექსტუალური აღმოჩენა: იესოს მიერ კითხვის გადამისამართება
იგავის სტრუქტურის გასაგებად, გადამწყვეტია რჯულის მცოდნესა და იესოს შორის გამართული დიალოგის ზედმიწევნითი ანალიზი. რჯულის მცოდნე ეძებს იურიდიულ, ლეგალისტურ განმარტებას, რათა შეზღუდოს და განსაზღვროს თავისი ვალდებულება. ამის საპასუხოდ, იესო არ სთავაზობს განმარტებას; ის ყვება ამბავს, რომელიც მიზნად ისახავს, დაამსხვრიოს მსგავსი კატეგორიები და საზღვრები.
იესოს მიერ კითხვის გადამისამართებას ღრმა შინაარსი აქვს. როდესაც რჯულის მცოდნე პასუხობს, რომ მოყვასი იყო ის, „ვინც წყალობა უყო მას“, იესო არ ადასტურებს პასუხის სისწორეს, არამედ პირდაპირ მიმართავს მას: „წადი და შენც ასევე მოიქეცი“. ეს გადამისამართება იგავის უღრმეს გამოწვევას შეიცავს. „მოიქეცი ასევე“ არ ნიშნავს მხოლოდ იმას, რომ „დაეხმარე სხვებს, როგორც სამარიტელი დაეხმარა“. მისი პირდაპირი მნიშვნელობაა:
„შეგეძლოს, აღიარო შენს მოყვასად სამარიტელიც კი — ადამიანი იმ ჯგუფიდან, რომელიც გძულს — რომელიც შენთან მოდის და წყალობას გიჩვენებს.“
იგავის ლოგიკაზე დაყრდნობით, ტექსტი სისტემატურად გამორიცხავს მოყვასის განსაზღვრის ყველა ტრადიციულ კრიტერიუმს:
ფიზიკური სიახლოვე: მღვდელმა და ლევიტელმა დაჭრილ კაცთან ძალიან ახლოს ჩაიარეს, მაგრამ ისინი მისი მოყვასნი არ გამხდარან.
კულტურული ან ეთნიკური ერთობა: მღვდელსა და ლევიტელს დაჭრილ კაცთან საერთო იდენტობა, რელიგია და კულტურა აკავშირებდათ. მიუხედავად ამისა, ისინი ვერ იქცნენ მის მოყვასებად. სამარიტელი კი ეთნიკურად განსხვავებული, რელიგიურად მიუღებელი და ისტორიული მტერი იყო, მაგრამ სწორედ ის გახდა მოყვასი.
გაჭირვება: დაჭრილი კაცის უმძიმესმა მდგომარეობამ თავისთავად ვერ დაამყარა მოყვასის ურთიერთობა მღვდელთან და ლევიტელთან.
იგავის გეოგრაფიული და ისტორიული კონტექსტი კიდევ უფრო აძლიერებს სამარიტელის ფიგურის შოკისმომგვრელობას. იერუსალიმიდან იერიქონისკენ მიმავალი გზა ებრაული სივრცე იყო, რომელსაც ებრაელები სწორედ სამარიის თავიდან ასარიდებლად იყენებდნენ. ამ გზაზე სამარიტელის გამოჩენა „წესის დარღვევა“ და თავისთავად „წარმოუდგენელი“ მოვლენა იყო. უფრო მეტიც, იმ დროის მსმენელი სამარიტელს მძარცველად წარმოიდგენდა და არა — მხსნელად. იესო განზრახ ქმნის სამმაგ შოკს:
1. არასწორი ადგილი: სამარიტელი იუდეველთა გზაზე.
2. არასწორი ქმედება: დახმარება ძარცვის ნაცვლად.
3. არასწორი შედეგი: „მტერი“ მოყვასად იქცევა.
ტრადიციული კატეგორიების ეს ტექსტუალური დეკონსტრუქცია უფრო ღრმა კითხვას აჩენს: თუ მოყვასი არ განისაზღვრება სიახლოვით ან წარმომავლობით, მაშინ რა ბუნებისაა ის ქმედება, რომელიც მოყვასს წარმოშობს?
2. პიროვნებად ხედვა: სრული პიროვნული დაინტერესება
სამარიტელის ქმედება სცილდება უბრალო ქველმოქმედებას; ის წარმოადგენს არა უბრალო დახმარებას, არამედ ონტოლოგიურ მოვლენას, რომელიც ურთიერთობაში ახალ რეალობას აფუძნებს. ამ მოვლენის ცენტრში დგას სხვისი დანახვა არა როგორც პრობლემის, არამედ როგორც პიროვნებისა. ეს „ხედვა“ ურთიერთობაში პიროვნების დამფუძნებელი აქტია.
იგავში წარმოდგენილია ხედვის ორი რადიკალურად განსხვავებული მოდელი. მღვდელი და ლევიტელი დაჭრილ კაცს ხედავენ როგორც „პრობლემას“ — რისკს, რიტუალური უწმინდურების საშიშროებას, გართულებას. მათი ეს უმოქმედობა მხოლოდ მორალური მარცხი არ არის; ეს არის „ონტოლოგიური ძალადობა“, რადგან ისინი უარს ამბობენ მისი პიროვნების აღიარებაზე და ამით ადასტურებენ მის სვლას არარაობისკენ. ამის საპირისპიროდ, სამარიტელი ხედავს „პიროვნებას“. მისი ხედვა არის „დამფუძნებელი აღიარება“, რომელიც ადასტურებს დაჭრილი კაცის არსებობას.
სამარიტელის ქმედებას ახასიათებს „სრული პიროვნული დაინტერესება“. ის არ გასცემს მოწყალებას და არ შორდება. ის უხვევს ჭრილობებს, ასხამს ზეთსა და ღვინოს, სვამს საკუთარ პირუტყვზე, მიჰყავს სასტუმროში, უვლის მას, იხდის ფულს მისი შემდგომი მოვლისთვის და ჰპირდება დაბრუნებას. ეს ქმედებები აჩვენებს, თუ როგორ ინტეგრირდება დაჭრილი კაცის რეალობა სამარიტელის საკუთარ ცხოვრებაში. ეს ქმედება აღძრავს დაჭრილ კაცში კითხვას: „ვინ იყო ის ადამიანი?“.
ამ ურთიერთობის ესქატოლოგიური განზომილება ყველაზე მკაფიოდ ჩანს დაპირებაში: „როცა დავბრუნდები, მოგცემ“ (ლუკა 10:35). ეს დაპირება სცილდება ერთჯერად დახმარებას და ამყარებს მუდმივ კავშირს, რომელიც სრულ აღდგენაზეა ორიენტირებული. ეს პირდაპირ ეხმიანება მართლმადიდებლურ ლიტურგიკულ თეოლოგიას, სადაც ვაღიარებთ, რომ ღმერთმა „არ შეწყვიტა ყველაფრის კეთება, ვიდრე ზეცად არ აღგვიყვანა და თავისი მომავალი სასუფეველი არ გვიბოძა“. იოანე ზიზიულასის მიხედვით, არსებობა თავის მნიშვნელობას იძენს არა წარსულიდან, არამედ ესქატონიდან — მომავალი სისავსიდან. სამარიტელის დაპირება სწორედ ასეთ მომავალზე ორიენტირებულ ურთიერთობას ამყარებს.
სამარიტელის ქმედება გამოწვევას უყენებს მას, ვინც ეს წყალობა მიიღო — თავად დაჭრილ კაცს.
3. დაჭრილი კაცის გამოწვევა: გაბედო აღიარება
იგავის ყველაზე ღრმა გამოწვევა მიმართულია არა სამარიტელის, არამედ დაჭრილი კაცისადმი. წყალობის მიღების შემდეგ, მისთვის დგება აღიარების გადამწყვეტი მომენტი.
გამოჯანმრთელების შემდეგ დაჭრილი კაცი აუცილებლად დაფიქრდება: „ვინ იყო ის ადამიანი, რომელმაც ასეთი პიროვნული მზრუნველობა გამოიჩინა ჩემდამი?“ ეს გაოცება და კითხვა არის მზადება საკუთარი მოყვასის აღიარებისთვის. მან მიიღო უდიდესი ძღვენი — დაინახეს, როგორც პიროვნება. ახლა კი მისი არჩევანის ჯერია: აღიარებს თუ არა ის თავის მხსნელს მოყვასად, როდესაც მის ვინაობას შეიტყობს?
ამ კითხვაზე პასუხის ორი შესაძლო სცენარი არსებობს:
სცენარი 1: აღიარების გაბედვა — სასუფევლის იმედი დაჭრილი კაცი იგებს, რომ მისი მხსნელი სამარიტელია — ისტორიული მტერი, საძულველი ჯგუფის წარმომადგენელი. მიუხედავად ამისა, ის ბედავს და აღიარებს მას თავის მოყვასად. ეთნიკური, რელიგიური და ისტორიული ბარიერების მიუხედავად, ის აცხადებს: „ეს ის არის, ვინც მე პიროვნებად დამინახა. ეს ჩემი მოყვასია“. სწორედ ეს არის „წადი და შენც ასევე მოიქეცის“ ჭეშმარიტი მნიშვნელობა: გეყოს გამბედაობა, აღიარო შენი მოყვასი მაშინაც კი, როდესაც ის მიუღებელი მხრიდან მოდის. იოანე ზიზიულასის თქმით, ეს არის სასუფევლის ურთიერთობების წინასწარი განცდა, სადაც ყველა ურთიერთობა გარდაქმნილია სრულყოფილ ერთობაში.
სცენარი 2: უარყოფა — იგავის გაფრთხილება მეორე, ტრაგიკული სცენარის მიხედვით, დაჭრილი კაცი, როდესაც იგებს, რომ მისი მხსნელი სამარიტელია, აცხადებს: „მე, როგორც იუდეველი, ვერ ვაღიარებ მას ჩემს მოყვასად“. გადარჩენისა და უდიდესი პიროვნული მზრუნველობის მიუხედავად, ის უარს ამბობს თავისი ფაქტობრივი მოყვასის აღიარებაზე. ეს სცენარი გვიჩვენებს იგავის მთავარ გაფრთხილებას — ტომობრივი იდენტობა თუ სხვა კატეგორიები ანადგურებენ პიროვნულ რეალობას და იმ ურთიერთობას, რომელმაც სიცოცხლე შეუნარჩუნა.
აღიარების ეს პიროვნული გამოწვევა ეფუძნება ღრმა ფილოსოფიურ და თეოლოგიურ საფუძვლებს.
4. თეორიული საფუძვლები: იოანებ ზიზიულასი, ვაჟა-ფშაველა და ჯონ კაპუტო
იგავის ეს რელაციური ინტერპრეტაცია მყარ თეოლოგიურ და ფილოსოფიურ ტრადიციას ეფუძნება. იოანე ზიზიულასის, ვაჟა-ფშაველასა და ჯონ კაპუტოს იდეები გვეხმარება, უკეთ გავიგოთ ამ ანალიზის ცენტრალური არგუმენტები.
იოანე ზიზიულასის ონტოლოგიური კონცეფციები ამ ინტერპრეტაციის საძირკველია:
ყიფიელერაბა, როგორც თანაზიარება: ზიზიულასი (კაბადოკიელი წმ. მამბის სწავლების საფუძველზე) შემოაბრუნებს დასავლურ მეტაფიზიკას და აცხადებს, რომ ურთიერთობა(ტანაზიარება, რელაცია) წინ უსწრებს და აფუძნებს სუბსტანციას. მისი სიტყვებით, „ღვთის ყოფიერება არის რელაციური ყოფიერება“. ამ ლოგიკით, დაჭრილი კაცის პიროვნება სამარიტელის ინიციატივით, მისი ხედვითა და ურთიერთობაში მოწოდებით მყარდება.
მომავლის გახსენება (Anamnesis tou mellontos): ეს კონცეფცია ნათელს ჰფენს როგორც სამარიტელის დაპირებას, ისე დაჭრილი კაცის მოლოდინს. ადამიანის არსებობა ორიენტირებულია მომავალ სასუფეველზე. დაჭრილი კაცის იდენტობას აყალიბებს არა წარსული ტანჯვა, არამედ მომავალი შეხვედრის მოლოდინი.
თავისუფლება აუცილებლობისგან: სამარიტელი განასახიერებს „ესქატოლოგიურ თავისუფლებას“. ის არ არის შეზღუდული ეთნიკური სიძულვილით, კულტურული წინასწარგანწყობებით ან პრაგმატული გათვლებით. მისი ქმედება არის ძღვენი, რომელიც ღვთაებრივ არსებობას — სხვისთვის არსებობას — ეხმიანება.
ვაჟა-ფშაველას „სტუმარ-მასპინძელი“ ამ იგავის გასაოცარ პარალელს გვთავაზობს. ჯოყოლა სახლში შეიპატიჟებს უცხო ადამიანს, ზვიადაურს, და მოგვიანებით აღმოაჩენს, რომ ის მისი ძმის მკვლელია. როდესაც თემი შურისძიებას მოითხოვს, ჯოყოლა პიროვნულ ონტოლოგიას ირჩევს:
„ეგრეა, მაგრამ დღეს ჩემი სტუმარია, თუნდ ზღვა სისხლი მქონდეს მოსათხოვი, ვერ ვუღალატებ.“
ჯოყოლა, იდეალური დაჭრილი კაცის მსგავსად, ბედავს, აღიაროს თავისი სტუმრის პიროვნება, მიუხედავად იმისა, რომ ის მისი მტერია. ამით ის სრულყოფილად განასახიერებს ბრძანებას: „წადი და შენც ასევე მოიქეცი“.
ჯონ კაპუტოს „მოვლენის“ კონცეფცია კიდევ უფრო აძლიერებს ამ არგუმენტს. სამარიტელის გამოჩენა არის „მოვლენა“, რომელიც „გვიხმობს ყოფიერებაში“ მოულოდნელად და ჩვენი კონტროლის მიღმა. პიროვნება ყალიბდება მაშინ, როდესაც მას მიმართავს სხვა, რომელიც პირველი მოდის.
ეს თეორიული ჩარჩო საშუალებას გვაძლევს, იგავის საბოლოო, ყველაზე ღრმა თეოლოგიურ შრეს ჩავუღრმავდეთ.
5. ღმერთი, როგორც საბოლოო მოყვასი
იგავის ყველაზე ღრმა მნიშვნელობა ვლინდება მისი ანალოგიური წაკითხვისას, სადაც სამარიტელი თავად ღმერთს განასახიერებს. ღმერთი არის საბოლოო მოყვასი, რომელმაც პირველმა გამოიჩინა ინიციატივა და მოვიდა ჩვენთან. თავად სამყაროს შექმნა არის არქეტიპული სამარიტელული აქტი — ღმერთმა ქმნილებას არარსისგან მოუწოდა ყოფიერებაში.
დაჭრილი კაცი უგონოდ წევს და სიკვდილისკენ მიექანება. ამ დროს ჩნდება სამარიტელი, ხედავს მას და სიცოცხლეში აბრუნებს. ეს სარკისებურად ასახავს შემოქმედების აქტს. ღმერთმა “მოგვმართა”, როდესაც არ ვარსებობდით, და გვიხმო სიცოცხლეში. როგორც ზიზიულასი წერს, „შემოქმედება არის თანაზიარების აქტი და არა — აუცილებლობის“.
სამარიტელის დაპირება — „როცა დავბრუნდები, მოგცემ“ — ღვთაებრივ ერთგულებას ასახავს. ისევე, როგორც სამარიტელი უკავშირებს საკუთარ თავს დაჭრილ კაცს სრულ აღდგენამდე, ასევე ღმერთი უკავშირებს თავს ქმნილებას ესქატოლოგიურ სისრულემდე. მართლმადიდებლური ლიტურგია ამას ასე აღიარებს: ღმერთმა „არ შეწყვიტა ყველაფრის კეთება, ვიდრე ზეცად არ აღგვიყვანა“. ეს არის ღვთაებრივი agape — სრული პიროვნული დაინტერესება ქმნილების საბოლოო სისავსით.
თუ სამარიტელი ღმერთის ხატია, მაშინ იგავის გამოწვევა ჩვენც გვეხება: შევძლებთ თუ არა, ვაღიაროთ ღმერთი, როდესაც ის მოულოდნელი, ან თუნდაც მიუღებელი, მიმართულებიდან მოდის? სასტუმრო, სადაც დაჭრილი კაცი მოყვასის დაბრუნებას ელოდება, ეკლესიის ხატად იქცევა — ეს არის ესქატოლოგიური საზოგადოება, რომელიც ელოდება, რადგან მან უკვე იცის, რომ მოყვასმა ის დაინახა, გადაარჩინა და დაბრუნებას დაჰპირდა.
ეს ინტერპრეტაცია იგავის გზავნილს რადიკალურად აფართოებს და მის ცენტრში აყენებს აღიარების გამბედაობას.
დასკვნა: გავბედოთ ჩვენი მოყვასის აღიარება
კეთილი სამარიტელის იგავი წარმოაჩენს რელაციურ ონტოლოგიაზე დაფუძნებულ თეოლოგიურ ანთროპოლოგიას, სადაც მოყვასი არის არა ჩვენი თანაგრძნობის ობიექტი, არამედ სუბიექტი, რომელიც გვხედავს, შემოდის ჩვენს არსებობაში და წყალობის აქტით გვიხმობს ყოფიერებაში.
იესოს ბრძანება, „წადი და შენც ასევე მოიქეცი“, ორმაგ გამოწვევას გვიყენებს:
1. ვისწავლოთ სხვების პიროვნებად დანახვა და მათდამი სრული პიროვნული დაინტერესების გამოვლენა.
2. გავბედოთ ჩვენი ფაქტობრივი მოყვასის აღიარება, მაშინაც კი, როდესაც ის მოულოდნელი ან მიუღებელი მხრიდან მოდის.
ყველაზე ღრმა დონეზე, სამარიტელი ღვთიური სიყვარულის ხატად გვევლინება. ღმერთია საბოლოო მოყვასი, რომელმაც არაარსისაგან ყოფად მოგვიყვანა და საკუთარი თავი დაუკავშირა ქმნილებას მის საბოლოო სისრულემდე. სამარიტელის დაპირება — „როცა დავბრუნდები, მოგცემ“ — ეხმიანება ლიტურგიკულ აღსარებას ღვთის ერთგულების შესახებ.
იზოლაციისა და ტომობრივი იდენტობების ეპოქაში ეს თეოლოგია განმათავისუფლებელ ძალას იძენს. როგორც იოანე ზიზიულასი წერს, „პიროვნულობა წარსულისგან თავისუფლებაა; ის მომავლიდან არსებობაა“. ჩვენ არ ვართ ეთნიკური წარმომავლობის ან ისტორიული მტრობის ტყვეები. ჩვენ ვართ თავისუფალი პიროვნებები, მოწოდებულნი ერთობისკენ მოყვასთა მიერ, რომლებიც მოულოდნელი მიმართულებებიდან მოდიან. საბოლოოდ, კითხვა თითოეული ჩვენგანისთვის ღიად რჩება: გავბედავთ თუ არა, ვაღიაროთ ჩვენი მოყვასი? დაჭრილი კაცივით სასტუმროში, ჩვენც ველოდებით. მოყვასი უკვე მოვიდა. მოყვასმა დაგვინახა. მოყვასი დაბრუნებას დაგვპირდა. ვაღიარებთ კი მას, როდესაც ის გამოჩნდება — შესაძლოა, როგორც იგავი გვაფრთხილებს, ყველაზე მოულოდნელი და წარმოუდგენელი მიმართულებიდან?