როგორ გადაიქცა სახარება გოდებად: 1 ტიმოთეს 1:15-ის “ტრაგედია”
ესქატოლოგიური სიხარულის აღდგენა
I. შესავალი: მუდმივი სინანულის პრობლემა
როგორც აღმოსავლურ, ისე დასავლურ ქრისტიანულ ტრადიციებში, 1 ტიმოთეს მიმართ ეპისტოლეს 1:15 მუხლი („ქრისტე იესო მოვიდა ქვეყნად ცოდვილთა სახსნელად, რომელთა შორის პირველი მე ვარ“) მუდმივი თვითდამდაბლების თითქმის კანონიკურ ფორმულად იქცა. ეს სიტყვები მეორდება სამონასტრო და საერო ლოცვით კანონებში, მოჰყავთ ქადაგებებში, როგორც თავმდაბლობის ნიმუში, და გამოიყენება იმის დასტურად, რომ უდიდესმა წმინდანებმაც კი საკუთარი თავი ყველაზე უარეს ცოდვილებად უნდა მიიჩნიონ. ამ ინტერპრეტაციამ ქრისტიანული სულიერება ერთგვარ „ცრემლთა რელიგიად“ აქცია, სადაც აქცენტი კეთდება არა გამოხსნის სიხარულზე, არამედ წარსული დანაშაულის მუდმივ განცდაზე.
წინამდებარე ტექსტის მთავარი თეზისი მდგომარეობს შემდეგში: პავლე მოციქულის ეს სიტყვები უნდა წავიკითხოთ არა როგორც დანაშაულის მუდმივი აღიარება, არამედ როგორც ქრისტეს მხსნელი მადლის პირველი, სამაგალითო ნიმუშის (ὑποτύπωσις) სასიხარულო მოწმობა. ეს არ არის საკუთარი უღირსების ხაზგასმა, არამედ ღვთის გარდამქმნელი ძალის ქადაგება.
ანალიზის მსვლელობისას, ჩვენ პირველ რიგში შევისწავლით ტექსტის ეგზეგეტიკურ საფუძვლებს, რათა დავადგინოთ მისი პირველადი მნიშვნელობა. შემდეგ, გავაანალიზებთ ორ დაპირისპირებულ ონტოლოგიურ მოდელს — სუბსტანციალისტურსა და ესქატოლოგიურს — და ვაჩვენებთ, თუ როგორ განსაზღვრავს თითოეული მათგანი ტექსტის წაკითხვის რადიკალურად განსხვავებულ გზებს. ამის შემდეგ, შევაფასებთ ტრადიციული ინტერპრეტაციის კულტურულ-პასტორალურ შედეგებს, რომლებმაც ბიძგი მისცეს ნიცშესა და ბონჰეოფერის კრიტიკას. და ბოლოს, დავასაბუთებთ, რომ ეს ახლებური წაკითხვა არა ტრადიციის უარყოფა, არამედ მისი შემოქმედებითი ერთგულებაა.
ახლა კი, გადავიდეთ ტექსტის სიღრმისეულ ეგზეგეტიკურ ანალიზზე, რათა აღმოვაჩინოთ პავლე მოციქულის მოწმობის ჭეშმარიტი არსი.
-------------------------------------------------------------------------------
II. ეგზეგეტიკური გადაფასება: პავლეს მოწმობა 1 ტიმოთეს 1:12-17-ში
ჩვენი არგუმენტის საფუძველი ეყრდნობა არა სუბიექტურ მოსაზრებას, არამედ წმინდა წერილის ტექსტის გულდასმით, მის უშუალო ლიტერატურულ კონტექსტში განხილვას. ამ მონაკვეთის ანალიზი ცხადყოფს, რომ პავლეს განზრახვა იყო არა საკუთარი თავის დადანაშაულება, არამედ ღვთის მადლის განდიდება.
A. მადლის ნარატივი
1 ტიმოთეს 1:15 მუხლი უნდა წაიკითხოს მის გარშემო არსებულ მუხლებთან (12-17) ერთიანობაში. ეს მონაკვეთი წარმოადგენს მადლიერებით აღსავსე ჰიმნს, რომელიც სავსეა პოზიტიური და სასიხარულო ლექსიკით. განვიხილოთ ამ პასაჟის დომინანტური სემანტიკური ველი:
მადლიერება (χάριν ἔχω, მუხლი 12): „მადლობას ვწირავ ჩვენს უფალს, ქრისტე იესოს...“
გაძლიერება (ἐνδυναμώσαντί, მუხლი 12): „...რომელმაც გამაძლიერა...“
მსახურებად დადგინება (θέμενος εἰς διακονίαν, მუხლი 12): „...მსახურებად რომ დამდგინა.“
წყალობა (ἠλεήθην, მუხლები 13, 16): „...მაგრამ შეწყალებულ ვიქენ...“, „...ამიტომაც ვიქენ შეწყალებული...“
მადლის სიუხვე (ὑπερεπλεόνασεν, მუხლი 14): „ხოლო ჩვენი უფლის მადლი გამრავლდა...“ – ეს ზმნა პავლესთან მხოლოდ აქ გვხვდება (hapax legomenon) და ნიშნავს არა უბრალოდ გამრავლებას, არამედ ზომაზე მეტად გადმოსვლას, რაც ტექსტის ექსტაზურ ხასიათს უსვამს ხაზს.
ნიმუში/მაგალითი (ὑποτύπωσις, მუხლი 16): „...რომ... ეჩვენებინა... ნიმუშად...“
დიდებისმეტყველება (მუხლი 17): „ხოლო საუკუნეთა მეუფეს... პატივი და დიდება უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.“
ამ ტექსტის საერთო ტონი არის არა პენიტენციური თვითგვემა, არამედ ღვთისადმი აღვლენილი სასიხარულო მოწმობა და მადლიერება. პავლე ყურადღებას ამახვილებს არა იმაზე, თუ ვინ იყო ის, არამედ იმაზე, თუ რა მოიმოქმედა ღმერთმა მისთვის.
B. გრამატიკული კვანძი და ჰერმენევტიკული გასაღები
ინტერპრეტაციის ცენტრალური საკითხი მე-15 მუხლის ფრაზაა: ὧν πρῶτός εἰμι ἐγώ (რომელთაგან პირველი მე ვარ).
ტრადიციული ინტერპრეტაცია: πρῶτος (პირველი) გაიგება, როგორც „ყველაზე უარესი“, „მთავარი“, „პირველი ხარისხით“.
ლოგიკური პრობლემა: როგორც ჯერ კიდევ ათანასე ალექსანდრიელი შენიშნავდა, ამ ინტერპრეტაციას ლოგიკური პრობლემა აქვს. პავლე არ ყოფილა არც ქრონოლოგიურად პირველი ცოდვილი (ადამმა მასზე ადრე შესცოდა) და არც ობიექტურად ყველაზე უარესი (ისტორიაში მასზე ბევრად სასტიკი ტირანები არსებობდნენ). შესაბამისად, სიტყვა „პირველი“ პირდაპირი, აბსოლუტური მნიშვნელობით ვერ განიხილება.
ადრეული პატრისტიკული ხედვა: მნიშვნელოვანია, რომ ეკლესიის ადრეული მამები ამ ტექსტს არ კითხულობდნენ მუდმივი თვითდამდაბლების ფორმულად. მაგალითად, იოანე ოქროპირი ამ ფრაზას განმარტავს არა როგორც ონტოლოგიურ თვითგანსაზღვრებას, არამედ როგორც შედარებით სიმართლეს. მისი თქმით, ღვთის აბსოლუტური სიწმინდის წინაშე, „რჯულში მართლებიც კი ცოდვილები არიან“. ანგელოზებთან შედარებით, ამტკიცებდა ოქროპირი, მართალი ადამიანებიც კი ცოდვილებად მოჩანან, ისევე როგორც მდიდარი კაცი მეფის საგანძურთან შედარებით ღარიბია. ეს არის არა მორალური თვითგანადგურება, არამედ თეოლოგიური პოზიცია ღვთის მადლის უპირატესობაზე.
ჰერმენევტიკული გასაღები: მე-16 მუხლი თავად პავლეს განმარტებას გვთავაზობს. ის პირდაპირ ამბობს, თუ რატომ იქნა შეწყალებული: „რათა იესო ქრისტეს ჩემში, პირველში (ἐν ἐμοὶ πρώτῳ), ეჩვენებინა მთელი თავისი სულგრძელება ნიმუშად (πρὸς ὑποτύπωσιν) მათთვის, ვინც მომავალში ირწმუნებს მას საუკუნო სიცოცხლისთვის.“
სწორედ აქ ვლინდება პავლეს აზრის არსი. ის არის πρῶτος არა ცოდვის ხარისხით, არამედ ხსნის რიგში — პირველი ნიმუში, პროტოტიპი, იმისა, თუ როგორ გარდაქმნის ქრისტეს მადლი ადამიანს.
C. რიტორიკული ფუნქცია: აღსარება მოწმობის წინააღმდეგ
ამგვარად, პავლეს განცხადების რიტორიკული მიზანი არა საკუთარი უღირსების ხაზგასმა, არამედ ევანგელური ქადაგებაა. მისი გზავნილი ასეთია: „შეხედეთ, რა მოიმოქმედა ქრისტემ ჩემში! თუ ეკლესიის მდევნელი მოციქული გახდა, ესე იგი, ყველას შეუძლია ცხონება. მე ვარ ცოცხალი მტკიცებულება, ღვთის უსაზღვრო მოწყალების პირველი ექსპონატი!“
ეს ეგზეგეტიკური განსხვავება, ერთი შეხედვით, უმნიშვნელო ჩანს, მაგრამ სინამდვილეში ის უფრო ღრმა, ონტოლოგიურ შეხედულებათა სხვაობაზე მიანიშნებს, რომელიც ქრისტიანული იდენტობის გააზრების ორ ფუნდამენტურად განსხვავებულ გზას გვთავაზობს.
-------------------------------------------------------------------------------
III. ონტოლოგიური ზღვარი: ყოფიერების ორი ხედვა
ონტოლოგიის, ანუ ყოფიერების ბუნების შესახებ მოძღვრების, განხილვა გადამწყვეტია ამ თეოლოგიური დებატებისთვის, რადგან წმინდა წერილის ნებისმიერი ინტერპრეტაცია ფარულად ეფუძნება გარკვეულ ფილოსოფიურ წინაპირობებს იმის შესახებ, თუ რა განსაზღვრავს ჩვენს იდენტობას. 1 ტიმოთეს 1:15-ის კითხვის ისტორიული ტრანსფორმაცია ამ ორი ფუნდამენტურად განსხვავებული ონტოლოგიური მოდელის ჭრილში შეიძლება გავიგოთ.
A. სუბსტანციალისტური ონტოლოგია: წარსულით განსაზღვრული ყოფიერება
ტრადიციული ინტერპრეტაცია, რომელიც დროთა განმავლობაში ჩამოყალიბდა, ეფუძნება სუბსტანციალისტურ, ანუ ისტორიცისტულ ონტოლოგიას, რომლის ძირითადი მახასიათებლებია:
1. ყოფიერება, როგორც სტატიკური არსი: შენი იდენტობა შენი უცვლელი „სუბსტანციაა“, რომელიც შენი წარსულით არის ფორმირებული. ის, რაც იყავი, ფუნდამენტურად განსაზღვრავს იმას, რაც ხარ.
2. ცოდვა, როგორც წარუშლელი ლაქა: მაშინაც კი, როცა ცოდვა მიტევებულია, ის რჩება შენი იდენტობის ნაწილად. შენ ხარ „მიტევებული ცოდვილი“, სადაც „ცოდვილი“ არსებითი სახელია, ხოლო „მიტევებული“ — მხოლოდ ზედსართავი.
3. ხაზობრივი მიზეზობრიობა: წარსული განსაზღვრავს აწმყოს. შენი ისტორია, შენი დანაშაულები და მარცხი მუდმივად გდევს თან.
4. შენდობა, როგორც იურიდიული დაფარვა: ღმერთი „ფარავს“ შენს ცოდვას, მაგრამ ის მაინც არსებობს შენს ონტოლოგიურ „ბიოგრაფიაში“.
ეს ონტოლოგიური მოდელი პირდაპირ უკავშირდება 1 ტიმოთეს 1:15-ის ტრადიციულ წაკითხვას („მე ვარ ცოდვილთა შორის უპირველესი“) და წარმოშობს იმ „დანაშაულის რელიგიას“, რომელიც დიტრიხ ბონჰეოფერმა მკაცრად გააკრიტიკა.
B. ესქატოლოგიური ონტოლოგია: მომავლით განსაზღვრული ყოფიერება
ამ ხედვას უპირისპირდება მიტროპოლიტ იოანე ზიზიულასის მიერ ჩამოყალიბებული წმ. მაქსიმესეული რევოლუციური კონცეფცია ესქატოლოგიური, ანუ პროლეპტური ონტოლოგიის შესახებ.
„ესქატოლოგიური ონტოლოგია ათავისუფლებს ყოფიერებას წარსულის, ცოდვის, ხრწნილებისა და სიკვდილისგან.“ — იოანე ზიზიულასი
ამ უპირატესად მაქსიმე აღმსარებლისეული ხედვის არსი შემდეგში მდგომარეობს: ქრისტიანის ჭეშმარიტ იდენტობას განსაზღვრავს არა ის, რაც ის იყო, არამედ ის, რაც ის გახდება ქრისტეში. მომავალი — ღვთის სასუფეველი — შემოდის აწმყოში და გარდაქმნის მას. შენი იდენტობა განისაზღვრება არა შენი საწყისით (არქე), არამედ შენი საბოლოო მიზნით (ტელოს). შენ ხარ ის, რაც იქნები, და არა ის, რაც იყავი.
C. ორი ონტოლოგია, ორი წაკითხვა
ეს ორი ონტოლოგია გვთავაზობს 1 ტიმოთეს 1:15-ის ორ, ერთმანეთისგან რადიკალურად განსხვავებულ წაკითხვას:
პავლეს სხვა ეპისტოლეებიც სწორედ ამ ესქატოლოგიურ ხედვას ადასტურებს, სადაც ის მუდმივად ხაზს უსვამს მომავლისკენ სწრაფვას და წარსულისგან გათავისუფლებას:
ფილიპელთა 3:12-14: „ვივიწყებ უკანას და წინ მივიწევ... მივისწრაფვი მიზნისაკენ.“
1 კორინთელთა 15:10: „ღვთის მადლით ვარ ის, რაცა ვარ.“
გალატელთა 2:20: „მე კი აღარ ვცოცხლობ, არამედ ქრისტე ცოცხლობს ჩემში.“
ამ ონტოლოგიურ განსხვავებას მხოლოდ აკადემიური მნიშვნელობა არ აქვს. მას ღრმა კულტურული და პასტორალური შედეგები მოჰყვება, რომლებიც ქრისტიანობის სახეს საუკუნეების განმავლობაში აყალიბებდა.
-------------------------------------------------------------------------------
IV. კულტურული და პასტორალური შედეგები: „ცრემლთა რელიგიის“ კრიტიკა
პავლეს სიტყვების თავდაპირველი, სასიხარულო მნიშვნელობის დამახინჯებამ და სუბსტანციალისტურმა ონტოლოგიამ ქრისტიანობის პრაქტიკულ სახეზე ღრმა და ხშირად ნეგატიური გავლენა მოახდინა. ამ ისტორიულმა ცვლილებამ წარმოშვა ის პათოლოგიები, რომლებიც მოგვიანებით ფრიდრიხ ნიცშემ და დიტრიხ ბონჰეოფერმა მწვავედ გააკრიტიკეს.
A. ნიცშეს დიაგნოზი: ქრისტიანობა, როგორც „მონათა მორალი“
ფრიდრიხ ნიცშე ქრისტიანობას აკრიტიკებდა, როგორც „უსიხარულო რელიგიას“, რომელიც უარყოფს სიცოცხლეს, სხეულს, ინსტინქტებსა და სილამაზეს. მისი ცნება ressentiment (ბოღმა, წყენა) ზუსტად აღწერს იმ სულიერ მდგომარეობას, რომელიც მუდმივი თვითდამდაბლებისა და დანაშაულის გრძნობის კულტივირებიდან გამომდინარეობს. როდესაც ქრისტიანული იდენტობის ბირთვი ხდება არა მადლიერება, არამედ წარსული ცოდვების მუდმივი განცდა, რელიგია კარგავს თავის სასიცოცხლო ძალას და იქცევა სისუსტის განმადიდებელ იდეოლოგიად.
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ნიცშეს კრიტიკა მიმართული იყო არა სახარებისეული ქრისტიანობის ავთენტური არსის, არამედ მისი დამახინჯებული, ისტორიული ფორმისკენ, რომლის ჩამოყალიბებაშიც 1 ტიმოთეს 1:15-ის ტრადიციულმა ინტერპრეტაციამ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა.
B. ბონჰეოფერის ალტერნატივა: „ურელიგიო ქრისტიანობა“
დიტრიხ ბონჰეოფერი, ნაცისტური ციხიდან, აკრიტიკებდა „რელიგიურ ქრისტიანობას“, რომელიც, მისი აზრით, ადამიანის სისუსტესა და დანაშაულის გრძნობას მანიპულაციის იარაღად იყენებს. ეკლესია, ბონჰეოფერის აზრით, ხშირად ცდილობს, დაარწმუნოს ადამიანი მის ცოდვილობასა და უიმედო მდგომარეობაში, რათა შემდეგ შესთავაზოს „გამოსავალი“ ღმერთის სახით.
ბონჰეოფერი ამ მიდგომას შოკისმომგვრელი ტერმინით — „რელიგიური გაუპატიურებით“ (religiöse Vergewaltigung) — აღწერს. ის ამტკიცებდა, რომ ღმერთი უნდა ვეძიოთ არა მხოლოდ ადამიანური არსებობის საზღვრებზე — სიკვდილის, ტანჯვისა და დანაშაულის წინაშე — არამედ ცხოვრების ცენტრში, მის სიძლიერესა და სიკეთეში. „ცოდვილთა შორის უპირველესის“ ფორმულის ბრალმდებლური გამოყენება პირდაპირ ეხმიანება ბონჰეოფერის მიერ გაკრიტიკებულ პრაქტიკას.
პავლეს სიტყვების ესქატოლოგიური წაკითხვა გვთავაზობს გამოსავალს როგორც ნიცშეს მიერ დიაგნოსტირებული, ისე ბონჰეოფერის მიერ გაკრიტიკებული პრობლემებიდან. ის წარმოაჩენს ქრისტიანობას, როგორც სიხარულის, თავისუფლებისა და გარდაქმნის საქმეს, რომელიც ადამიანს წარსულის ტყვეობიდან ათავისუფლებს.
-------------------------------------------------------------------------------
V. მეთოდოლოგიური საფუძველი: შემოქმედებითი ერთგულება ტრადიციისადმი
რა უფლებით შეიძლება შევთავაზოთ დომინანტური საეკლესიო ტრადიციისგან განსხვავებული ინტერპრეტაცია? ხომ არ არის ეს ტრადიციის უარყოფა? პირიქით, ასეთი მიდგომა არა ტრადიციიდან განდგომა, არამედ მისი ჭეშმარიტი სულის ერთგულებაა.
ამოსავალი წერტილი მამა გიორგი ფლოროვსკის „ნეო-პატრისტიკული სინთეზის“ პრინციპია. ფლოროვსკი მოგვიწოდებდა არა წმინდა მამების მექანიკური გამეორებისკენ, არამედ მათი მემკვიდრეობის „შემოქმედებითი ათვისებისკენ“. ავთენტური ტრადიცია არის ცოცხალი და დინამიკური პროცესი და არა გაქვავებული, მუზეუმის ექსპონატების კოლექცია.
წმინდა მამების მიბაძვა ნიშნავს არა მათი დასკვნების გაყინვას, არამედ მათი მეთოდის გამეორებას: წმინდა წერილთან თამამი, სულიწმიდით შთაგონებული და ეკლესიის ცხოვრებისთვის აქტუალური დამოკიდებულება. ჩვენი მიზანია, დავუბრუნდეთ პავლე მოციქულის ტექსტის პირველად, სახარებისეულ სიხარულს, რომელიც დროთა განმავლობაში დანაშაულის გრძნობის კულტივირებით გადაიფარა.
ამ მიდგომას ადასტურებს რომის პაპ ფრანცისკეს ენციკლიკა Evangelii Gaudium („სახარების სიხარული“), რომელიც თანამედროვეობის უმაღლესი საეკლესიო ავტორიტეტით განამტკიცებს იმ აზრს, რომ ქრისტიანული გზავნილის ბირთვი სიხარული უნდა იყოს.
-------------------------------------------------------------------------------
VI. დასკვნა და პრაქტიკული შედეგები
ჩვენი ანალიზი ცხადყოფს, რომ 1 ტიმოთეს 1:15-ის ტრადიციული წაკითხვა, რომელიც სუბსტანციალისტურ ონტოლოგიას ეფუძნება, აყალიბებს დანაშაულსა და წარსულზე ორიენტირებულ სულიერებას. ამის საპირისპიროდ, ესქატოლოგიური ონტოლოგია, რომელიც პავლეს სიტყვებს ღვთის მადლის პირველ ნიმუშად წარმოაჩენს, ქმნის სიხარულზე, მადლიერებასა და მომავალზე დაფუძნებულ იდენტობას.
ამ ახლებურ წაკითხვას ფუნდამენტური პრაქტიკული შედეგები აქვს:
1. ლიტურგიკული: ეს ტექსტი ლოცვაში უნდა იკითხებოდეს არა როგორც თვითდამდაბლების ფორმულა, არამედ როგორც მადლიერების გამოხატულება ღვთის წყალობისთვის, რომელიც ჯერ პავლეში გამოვლინდა და შემდეგ ყველასთვის გახდა ხელმისაწვდომი.
2. ჰომილეტიკური: მქადაგებლებმა აქცენტი უნდა გადაიტანონ არა იმაზე, „თუ რაოდენ ცოდვილი იყო პავლე“, არამედ იმაზე, „თუ რაოდენ ძლიერია ღვთის მადლი“. ქადაგების ცენტრში უნდა იდგეს არა ადამიანის ცოდვა, არამედ ღვთის გარდამქმნელი ძალა.
3. პასტორალური: მოძღვრებმა ეს ტექსტი უნდა გამოიყენონ არა დანაშაულის გრძნობის გასაღვივებლად, არამედ იმ ადამიანების გასამხნევებლად, ვისაც საკუთარი წარსული ტვირთად აწევს. პავლეს მაგალითი იმედის წყარო უნდა იყოს ყველასთვის, ვინც თვლის, რომ მისი წარსული ღმერთთან მისასვლელ გზას უკეტავს.
4. თეოლოგიური: ქრისტიანული ონტოლოგია ფუნდამენტურად ესქატოლოგიური უნდა იყოს და არა სუბსტანციალისტური. ჩვენი იდენტობა განისაზღვრება ჩვენი მოწოდებითა და საბოლოო დანიშნულებით ღმერთში, და არა ჩვენი წარმოშობითა და ისტორიით.
საბოლოო ჯამში, საქმე ეხება სახარებისეული სიხარულის აღდგენას. პავლე მოციქული ჩვენ გვევლინება არა როგორც მუდმივი სინანულის, არამედ როგორც უსაზღვრო იმედის მაგალითი. მისი მოწმობა არის მარადიული გზავნილი ყველასთვის.