ესქატოლოგიური თეოდიცეა და ღმერთის გამართლების პრობლემა

ძირითადი მიგნებები

წინამდებარე ტექსტი იკვლევს თეოდიცეას, ანუ ბოროტების არსებობის პირობებში ღმერთის გამართლების პრობლემას. მთავარი არგუმენტი მდგომარეობს იმაში, რომ ტრადიციული დასავლური თეოდიცეა სტრუქტურულად შეუძლებელია, რადგან ის ეფუძნება „სუბსტანციალისტურ ონტოლოგიას“, სადაც ყოფიერება განისაზღვრება ბუნებით (physis). ამ პარადიგმაში სიკვდილი ყოფიერების შინაგანი და გარდაუვალი აუცილებლობაა, რაც სამყაროს შემოქმედ ღმერთს სიკვდილზე პასუხისმგებლად აქცევს.

ამ ჩიხიდან გამოსავალს წარმოადგენს თანამედროვე მართლმადიდებელი თეოლოგის, იოანე ზიზიულასის „ესქატოლოგიური თეოდიცეა“, რომელიც რადიკალურად ცვლის ონტოლოგიურ პერსპექტივას. ზიზიულას გვთავაზობს “პიროვნულობის ონტოლოგიას“, სადაც ყოფიერება განისაზღვრება არა ბუნებით, არამედ ურთიერთობით (რელაციურობით, თანაზიარებით). ამ ხედვით, ღმერთის გამართლება არ არის წარსულში მომხდარი ქმნილების ლოგიკური ახსნა, არამედ მომავლიდან მომართული ესქატოლოგიური მოვლენა — სიკვდილის დამარცხება ქრისტეს აღდგომაში და პიროვნული ყოფიერების აღდგენა ურთიერთობაში. ღმერთი მართლდება არა ბოროტების ახსნით, არამედ მისი დამარცხებით, რაც უკვე ხორციელდება ევქარისტიაში და სრულყოფილად განცხადდება ესქატონში.

I. დასავლური თეოდიცეის კრიზისი: სუბსტანციალისტური ონტოლოგიის ხაფანგი

1.1. ტრადიციული თეოდიცეა და მისი კრახი

დასავლური თეოდიცეის კლასიკური ფორმულირება ლაიბნიცს ეკუთვნის, რომლის მიხედვითაც ეს სამყარო „ყველა შესაძლო სამყაროთა შორის საუკეთესოა“. ამ ლოგიკით, ბოროტება აუცილებელია უფრო დიდი სიკეთისთვის — სულიერი ზრდის, თავისუფალი ნებისა თუ სიკეთის კონტრასტისთვის. თუმცა, 1755 წლის 1-ლი ნოემბრის ლისაბონის მიწისძვრამ, რომელმაც ათიათასობით ადამიანი, მათ შორის ეკლესიებში მლოცველები, შეიწირა, ეს ოპტიმისტური ხედვა შეარყია. ვოლტერმა თავის „კანდიდში“ სარკასტულად დასცინა ლაიბნიცის თეორიას და წამოჭრა კითხვა: რა „დიდი სიკეთე“ ამართლებს უდანაშაულოთა მასობრივ სიკვდილს?

ტრადიციული დასავლური თეოდიცეის ფუნდამენტური პრობლემა მეტაფიზიკური სუვერენულობის პარადიგმაშია. ღმერთი გაგებულია როგორც causa prima (პირველმიზეზი), რომელიც განაგებს და განსაზღვრავს ყველაფერს. თუ ღმერთი ყოვლისშემძლე და კეთილია, მაშინ ის პასუხისმგებელია ყველაფერზე, მათ შორის ბოროტებაზე. სწორედ ეს პასუხისმგებლობა იქცევა გადაულახავ დაბრკოლებად.

1.2. კაპუტოს კრიტიკა და „სუსტი ღმერთის“ კონცეფცია

თეოლოგი ჯონ დ. კაპუტო ამტკიცებს, რომ პრობლემა თავად ონტო-თეოლოგიურ სტრუქტურაშია. დასავლური მეტაფიზიკა ღმერთს განიხილავს როგორც უზენაეს არსებას, ყოფიერების სისტემის მწვერვალს. ასეთი გაგებით, როგორც სამყაროს სუვერენული არქიტექტორი და მაკონტროლებელი, ღმერთი აუცილებლად ხდება ბოროტებაზე პასუხისმგებელი.

კაპუტო გვთავაზობს ალტერნატივას — „სუსტი ღემრთის” “თეოპოეტიკის”კონცეფციას. ამ ხედვით, ღმერთი არ არის ძალაუფლება, არამედ მოწოდება, მოწყვლადობა; მოვლენა, რომელიც გვაგნებს, მაგრამ არ გვაკონტროლებს. ეს ღმერთი არ არის პასუხისმგებელი ბოროტებაზე, რადგან ის არ არის სუვერენული მმართველი. მიუხედავად ამისა, კაპუტოს მიდგომა რჩება აპოფატიკურ-დეკონსტრუქციულ სფეროში — ის ამბობს, თუ რა არ არის ღმერთი, მაგრამ არ გვთავაზობს პოზიტიურ ონტოლოგიურ ალტერნატივას და არ პასუხობს კითხვას, თუ როგორ უნდა დავძლიოთ სიკვდილი.

1.3. სუბსტანციალისტური ონტოლოგიის ფუნდამენტური პრობლემა

დასავლური ფილოსოფია, არისტოტელედან მოყოლებული, მოქმედებს სუბსტანციალისტური ონტოლოგიის ჩარჩოში. ეს ნიშნავს, რომ ყოფიერება განისაზღვრება ბუნებით (φύσις), არსის ბუნებრივი თვისებებით. ყოველი არსება არის ინდივიდი — განცალკევებული, საკუთარი სუბსტანციით განსაზღვრული და თავისთვის არსებული.

თეოდიცეის მთავარი პრობლემა სწორედ აქ დევს: სუბსტანციალისტურ ყოფიერებას აუცილებლად მივყავართ სიკვდილამდე. ყოველი სუბსტანცია ექვემდებარება აუცილებლობას — ბუნების კანონებს, რომლებიც მას დაშლის, დეზინტეგრაციისა და განადგურებისკენ უბიძგებს. შესაბამისად, სიკვდილი და ბოროტება არ არის კეთილ ქმნილებაზე „დამატებული“ რამ, არამედ სუბსტანციალისტური ყოფიერების შინაგანი აუცილებლობა. თუ ყოფიერება სუბსტანციალისტურია, სიკვდილი გარდაუვალია. თუ სიკვდილი გარდაუვალია, მაშინ ღმერთი — ამ ყოფიერების შემოქმედი — პასუხისმგებელი ხდება სიკვდილზე.

II. იოანე ზიზიულასის პასუხი: პიროვნული ონტოლოგია

2.1. პერსონა ინდივიდის წინააღმდეგ: ონტოლოგიური რევოლუცია

იოანე ზიზიულასი გვთავაზობს რადიკალურ ონტოლოგიურ ალტერნატივას: პიროვნულობის ონტოლოგიას სუბსტანციალისტურის ნაცვლად. ის განასხვავებს პერსონას (ჰიპოსტასი, Ὑπόστασις) და ინდივიდს.

ინდივიდი განისაზღვრება თავისი ბუნებით (physis) — თვისებებით, კატეგორიებით, ბიოლოგიური მახასიათებლებით. ის არის თავისთვის არსებული (in-dividuum — განუყოფელი), დახურული სისტემა.

პერსონა, პიროვნება კი განისაზღვრება არა ბუნებით, არამედ ურთიერთობით (communion, თანაზიარებით). ზიზიულასის ფორმულირებით:

პიროვნების იდენტობა არა სუბსტანციალისტური („რა არის“), არამედ მიმართებითია („ვისთან არის ურთიერთობაში“). ამიტომ, პიროვნება არსებითად თავისუფალია ბუნების აუცილებლობისგან. ინდივიდი ექვემდებარება ბუნების კანონებს (ზრდა, დაბერება, სიკვდილი), ხოლო პიროვნება ტრანსცენდენტურია ამ აუცილებლობის მიმართ, რადგან ის არსებობს სიყვარულში — ურთიერთობაში, რომელიც არ არის განწირული ბუნების კანონებით.

2.2. სიკვდილი, როგორც სუბსტანციალისტური ყოფიერების ტრაგედია

ზიზიულასის მიხედვით, სიკვდილი არ არის ცოდვისთვის დაწესებული გარეგანი სასჯელი, არამედ სუბსტანციალისტური ყოფიერების შინაგანი შედეგი.

„[სიკვდილი] არის ყოველი არსების ტრაგიკული დასასრული, რომელიც გაიგივებულია თავის ბუნებასთან... პიროვნების საბოლოო მტერი არა ცოდვა, არამედ სიკვდილია, რომელიც ჩვენს დაცემულ ყოფიერებაში ბუნების მოქმედების შედეგია.“

როდესაც არსება თავისი ბუნებით (როგორც ინდივიდი) განისაზღვრება, ის აუცილებლად განწირულია დაშლისთვის. ზიზიულასი ამტკიცებს, რომ კაცობრიობის დაცემა სწორედ საკუთარ ბუნებასთან, ინდივიდუალურობასთან გაიგივებაში მდგომარეობს. იმის ნაცვლად, რომ ეარსებათ პიროვნულად (ღმერთთან და ერთმანეთთან ურთიერთობაში), ადამიანებმა აირჩიეს თავისთვის არსებობა, რამაც სიკვდილი გარდაუვალი გახადა.

2.3. ღმერთი, როგორც პიროვნული ყოფიერება

თუ სუბსტანციალისტური ყოფიერება სიკვდილს იწვევს, როგორ არსებობს ღმერთი? ზიზიულასის პასუხი ასეთია: ღმერთი არსებობს პიროვნულად და არა სუბსტანციალისტურად. ღმერთი არის ურთიერთობა — სამება, სადაც სამი პირი (მამა, ძე, სული) ერთმანეთში არსებობს (პერიქორეზისი, περιχώρησις).

„ყოფიერება შეიძლება არსებობდეს როგორც თანაზიარება და თავისუფლება... თავად ღმერთის ყოფიერება არის თანაზიარება(communion). თუ ეს ასეა, მაშინ ჭეშმარიტი ყოფიერება მიიღწევა მხოლოდ რელაციით, თანაზიარებით, რომელიც რეალიზდება თავისუფლებასა და სიყვარულში.“

ღმერთის ყოფიერება არის თანაზიარება. სწორედ ამიტომ არის ღმერთი თავისუფალი სიკვდილისგან: ის არ არსებობს როგორც სუბსტანცია, რომელიც აუცილებლობას დაექვემდებარებოდა. ღმერთი არის პიროვნული ყოფიერების წყარო — ყოფიერების წესი, რომელიც თავისუფალია სიკვდილისგან.

III. ესქატოლოგიური თეოდიცეა: ღმერთის გამართლება მომავალში

3.1. კითხვის ცვლილება: „რატომ?“ ნაცვლად „რა?“

ზიზიულასის თეოდიცეა ცვლის საკვანძო კითხვას. ტრადიციული თეოდიცეა რეტროსპექტულია და სვამს კითხვას: „რატომ შექმნა ღმერთმა სამყარო, სადაც ბოროტება არსებობს?“. ეს კითხვა წარსულისკენ, ქმნილების მომენტისკენ არის მიმართული.

ზიზიულასის თეოდიცეა პროსპექტულია (ესქატოლოგიური) და სვამს კითხვას: „რა ხდება სიკვდილთან და ბოროტებასთან დაკავშირებით? როგორია ღმერთის პასუხი?“. ეს კითხვა მომავლისკენ, ესქატონისკენ არის მიმართული. ზიზიულასის ცენტრალური თეზისის თანახმად, როდესაც ღმერთი დაბადების წიგნში აცხადებს „და იყო კეთილი“, ეს არ არის არსებული მდგომარეობის აღწერა, არამედ ესქატონის წინასწარმეტყველება — სამყაროს დასრულებული, სრულყოფილი და ღმერთთან პიროვნულად დაკავშირებული მდგომარეობისა. ქმნილების სიკეთე დინამიკურია — ეს არის მომავალი, რომელიც ღვთისგან მოდის.

3.2. ქრისტე და აღდგომა: სიკვდილზე გამარჯვება

სუბსტანციალისტურიდან პერსონალურ ყოფიერებაზე ტრანსფორმაცია ხდება განკაცებასა და აღდგომაში. ქრისტეში ადამიანური ბუნება პიროვნულად იქნა მიღებული. ქრისტე არის პირველი ჭეშმარიტი პერსონა კაცობრიობის ისტორიაში, რომელიც არსებობს არა თავისთვის (როგორც ინდივიდი), არამედ სრულად მამასთან ურთიერთობაში.

სწორედ ამიტომ ამარცხებს ქრისტე სიკვდილს. არა იმიტომ, რომ მას რაღაც მაგიური ძალა აქვს, არამედ იმიტომ, რომ ის არსებობს პიროვნულად. სიკვდილი აუცილებელია სუბსტანციალისტური ყოფიერებისთვის, მაგრამ ქრისტე არ არსებობს სუბსტანციალისტურად. აღდგომა არ არის გვამის გაცოცხლება, არამედ ახალი ტიპის — პიროვნული — ყოფიერების გამოცხადება, რომელიც არ ექვემდებარება ბიოლოგიურ აუცილებლობას.

3.3. ევქარისტია, როგორც ესქატონის რეალიზაცია

პიროვნული ყოფიერების მიღწევა ევქარისტიაში ხდება. ზიზიულასისთვის ევქარისტია არ არის მხოლოდ რიტუალი, არამედ ესქატონის რეალიზაცია აწმყოში.

ევქარისტიაში მორწმუნეთა კრებული — სხვადასხვა ინდივიდი — პიროვნებათა ზიარება ხდება. აღარ არსებობს „მე“ და „შენ“, არამედ „ჩვენ“ — ერთობა ქრისტეში.

რადგან ეს ყოფიერება პიროვნულია, ის ტრანსცენდენტულია სიკვდილის მიმართ. ევქარისტიაში ჩვენ უკვე ვცხოვრობთ აღმდგარ სხეულში (ქრისტეს სხეულში).

ამ პროცესის პრაქტიკული გზაა ასკეზა. როდესაც ადამიანი უარს ამბობს თავის ეგოზე, ინდივიდუალურობასა და სუბსტანციალისტურ ყოფიერებაზე, ის თავისუფლდება იმ აუცილებლობისგან, რომელსაც სიკვდილამდე მივყავართ. ეს პროცესი კულმინაციას ევქარისტიაში აღწევს.

IV. დასკვნა: ღმერთის გამართლება, როგორც ესქატოლოგიური მოვლენა

4.1. ღმერთის პასუხი ბოროტებაზე

ესქატოლოგიური თეოდიცეის საბოლოო ფორმულა შემდეგია: ღმერთის გამართლება არ არის ლოგიკური ახსნა, არამედ ესქატოლოგიური მოვლენა — სიკვდილის დამარცხება აღდგომაში და პიროვნული ყოფიერების აღდგენა ზიარებაში. ღმერთი არ ხსნის სიკვდილს — ღმერთი ამარცხებს სიკვდილს. ის არ გვთავაზობს ლოგიკურ სქემას, არამედ თავად შედის სიკვდილში (ჯვარზე) და ანგრევს მას შიგნიდან.

ღმერთი მართლდება არა იმით, რაც არის, არამედ იმის დაპირებით, რაც იქნება. ღმერთს ამართლებს ის ფაქტი, რომ:

1. ღმერთს არ შეუქმნია სიკვდილი — ის სუბსტანციალისტური ყოფიერების შედეგია.

2. ღმერთი თავად შევიდა სიკვდილში — ქრისტეში.

3. ღმერთმა დაამარცხა სიკვდილი — აღდგომის გზით.

4. ღმერთი გვიწვევს ესქატონში — ევქარისტიასა და ღვთის სასუფეველში.

4.2. თეოდიცეა, როგორც პრაქტიკა და არა თეორია

ჭეშმარიტი თეოდიცეა თავად პიროვნული ყოფიერებაა. როდესაც ადამიანი არსებობს როგორც პერსონა — ანუ ურთიერთობაში, სიყვარულში, თავისუფლად — ის იმ ყოფიერების მიღმა გადის, რომელშიც სიკვდილი აუცილებელია. ზიზიულასის სიტყვებით:

„სიყვარული არ არის ყოფიერების ერთ-ერთი თვისება, არამედ ყოფიერების წესი... სიყვარული, თუ ის ჭეშმარიტი სიყვარულია, უნდა იყოს საკუთარი იდენტობის დაკარგვის მოვლენა მეორეში.“

ღმერთი მართლდება არა სიტყვებით, არამედ ცხოვრებით — პიროვნებების მიერ ზიარებაში განვლილი ცხოვრებით.

4.3. რატომ არის მხოლოდ ესქატოლოგიური ონტოლოგია ქმედითი

სუბსტანციალისტური ონტოლოგიის ფარგლებში თეოდიცეა შეუძლებელია, რადგან სიკვდილი აუცილებელია. პერსონალურ ონტოლოგიაში კი თეოდიცეა აუცილებელია, რადგან პერსონა თავისუფალია — თავისუფალია აუცილებლობისგან და სიკვდილისგან. ეს თავისუფლება რეალობაა, რომელიც ხორციელდება აქ და ახლა ევქარისტიაში და აღსრულდება ესქატონში.

საბოლოოდ, ღმერთი მართლდება არა ბოროტების ახსნით, არამედ მისი დამარცხებით. და ის ამარცხებს ბოროტებას არა ძალით, არამედ სიყვარულით — პიროვნული ყოფიერებით, რომელიც სიკვდილზე აღმატებულია. თეოდიცეა არ არის არგუმენტი, არამედ ახალ ყოფიერებაში აღდგომა.