„მიკერებული იდენტობა“ — სიმბოლიზმისა და ონტოლოგიის კრიზისი

„მიკერებული იდენტობა“ – სიმბოლიზმისა და ონტოლოგიის კრიზისი თანამედროვე მართლმადიდებლურ პრაქტიკაში

შესავალი: „ულვაშის“ მეტაფორა და „მიკერებული იდენტობის“ პრობლემატიკა

წინამდებარე სტატიის ცენტრალურ ჩარჩოს წარმოადგენს „მიკერებული იდენტობის“ კონცეფცია, რომელიც ემანუელ კარერის მოთხრობიდან, „ულვაში“, მომდინარეობს. ამ მეტაფორის სტრატეგიული მნიშვნელობა რელიგიური კონტექსტის გასაანალიზებლად იმაში მდგომარეობს, რომ იგი ნათლად აჩვენებს, თუ როგორ შეუძლია გარეგნულ სიმბოლოს, ჩაანაცვლოს ავთენტური ონტოლოგიური რეალობა. კარერის ნარატივში პროტაგონისტი უვნებელ ხუმრობას გადაწყვეტს – იპარსავს ულვაშს, რომელსაც წლებია, ატარებს. თუმცა, ამას კოშმარი მოჰყვება: მისი ცოლი, მეგობრები და კოლეგები ერთხმად ამტკიცებენ, რომ მას ულვაში არასდროს ჰქონია. რეალობა ინგრევა. სასოწარკვეთილი გმირი ნაგვის ურნებში იქექება, რომ თავისი გაპარსული თმა – საკუთარი წარსულის ფიზიკური მტკიცებულება – იპოვოს. როდესაც ის ამ თმას ცოლს უჩვენებს, ქალი ცივი, მშვიდი ტონით პასუხობს: „თმა. შენი ულვაშის თმა. ამის მოსმენა გინდოდა?“ – და ფსიქიატრთან ვიზიტს ურჩევს. პროტაგონისტი აღმოაჩენს საზარელ ჭეშმარიტებას: მისი იდენტობა გარეგნულ ნიშანზე იყო „მიკერებული“ და როდესაც ეს ნიშანი გაქრა, მისი „მე“-ც სოციალური აღიარების გარეშე დარჩა.

ამ ანალიტიკური ბარათის მიზანია, „მიკერებული იდენტობის“ კონცეფცია მოვარგოთ თანამედროვე მართლმადიდებლობაში არსებულ ორ სიმბოლოს – მღვდლის წვერსა და ანაფორას. ჩვენ განვიხილავთ იმ თეოლოგიურ პარადოქსებსა და უარყოფით მისიოლოგიურ შედეგებს, რომლებიც ამ ფენომენიდან გამომდინარეობს. ლიტერატურული მეტაფორის ფსიქოლოგიური სიმძიმიდან გადავალთ კონკრეტულ თეოლოგიურ ანალიზზე, რათა ვაჩვენოთ, თუ როგორ იქცევა ქრისტეს მიბაძვის მცდელობა მის საპირისპირო ქმედებად.

1. სამღვდელო წვერი, როგორც „მიკერებული იდენტობის“ პარადიგმა

სამღვდელო წვერი მართლმადიდებელ ეკლესიაში ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი და თვალსაჩინო სიმბოლოა. ეს სტატია მიზნად ისახავს ამ პრაქტიკის კონვენციური გამართლების დეკონსტრუქციას და მის წარმოჩენას, როგორც „მიკერებული იდენტობის“ მთავარ მაგალითს. ოფიციალური არგუმენტები, თუ რატომ უნდა ატარებდეს მღვდელი წვერს, შემდეგნაირად არის ფორმულირებული:

ქრისტეს მიბაძვა: მღვდლები ბაძავენ ქრისტეს, მის ისტორიულ სახეს, რომელიც ხატებზეც წვერით არის გამოსახული.

ძველი აღთქმის მცნებები: ლევიტელთა წიგნის მითითებები (19:27, 21:5), რომლებიც კრძალავს წვერის კიდეების მოპარსვას.

პატრისტიკული ტრადიცია: ეკლესიის მამები წვერს მამაკაცურობისა და ღვთის მიერ დადგენილი ბუნებრივი წესრიგის ნიშნად მიიჩნევდნენ.

ბერმონაზვნური პრაქტიკა: ამპარტავნების თავიდან არიდების მიზნით გარეგნობაზე ზრუნვისგან თავშეკავება.

თუმცა, სიღრმისეული ანალიზი ცხადყოფს, რომ წვერი არა პირადი არჩევანი, არამედ „კოლექტიური კონტრაქტია“ იმის შესახებ, თუ როგორი უნდა იყოს „ნამდვილი“ მღვდელი. მისი გაპარსვა იწვევს ეგზისტენციალურ შიშს, რომელიც პირდაპირ ეხმიანება კარერის პროტაგონისტის კრიზისს – ეს არის „გაქრობის“ შიში, როდესაც ადამიანი საკუთარ სოციალურ როლში ამოუცნობი ხდება. მღვდელი შიშობს, რომ წვერის გარეშე ის დაკარგავს იმ აღიარებას, რომელზეც მისი სამღვდელო იდენტობაა „მიკერებული“. სწორედ ეს გარეგნული მიბაძვა ქმნის ღრმა თეოლოგიურ პრობლემას, რომელიც ქრისტოლოგიურ ანალიზს საჭიროებს.

2. ქრისტოლოგიური პარადოქსი და ქრისტეს „არქეოლოგიზაცია“

აქ ვეხებით წინამდებარე სტატიის ცენტრალურ თეოლოგიურ არგუმენტს. ამ ქვეთავში ჩვენ გავაანალიზებთ იმ ღრმა პარადოქსს, რომლის დროსაც ქრისტეს გარეგნულად მიბაძვის მცდელობა იქცევა მისი განკაცების ბუნების საწინააღმდეგო ქმედებად.

პარადოქსის არსი შემდეგშია: ქრისტე წვერს ატარებდა არა იმიტომ, რომ ეს რელიგიურობის ატრიბუტი იყო, არამედ იმიტომ, რომ ის იყო პირველი საუკუნის იუდეის კულტურის თანადროული და ცნობადი ადამიანი. წვერი მას არ აქცევდა განსაკუთრებულად; პირიქით, ის მას აქცევდა ნორმალურად, გალილეველი მეთევზეებისთვის ერთ-ერთ მათგანად. განკაცება კულტურულ ცნობადობას მოითხოვს. თანამედროვე მღვდელი კი, ამ გარეგნობის მორგებით, იქცევა „მუზეუმის ექსპონატად“ და კულტურულად გაუცხოებულ ფიგურად. ამგვარად, ის აკეთებს იმის სრულიად საპირისპიროს, რასაც ქრისტე აკეთებდა.

ეს პრაქტიკა იწვევს ქრისტეს „არქეოლოგიზაციას“: იგი ქრისტეს წყვეტს ისტორიას და აქცევს მას პირველი საუკუნის ნორმატიულ მოდელად, ნაცვლად იმისა, რომ აღიაროს ის, როგორც ცოცხალი, ესქატოლოგიური უფალი, რომელიც ისტორიის განმავლობაში მოქმედებს. როგორც მიტროპოლიტი იოანე ზიზიულასი გვასწავლის, პიროვნება (πρόσωπον) მხოლოდ ურთიერთობაში, თანაზიარებაში არსებობს. ქრისტე ზიარი იყო თავის კულტურასთან; წარსულში გაყინული მღვდელი კი წყვეტს ზიარებას თანამედროვეობასთან. შესაბამისად, ქრისტეს ჭეშმარიტი მიბაძვა (μίμησις Χριστοῦ) არ არის მისი გარეგნობის არქეოლოგიური რეკონსტრუქცია, არამედ საკუთარ დროში და კულტურაში ისეთივე რადიკალური განკაცება, როგორიც მან თავის დროში მოახდინა.

3. რიტუალური ნომინალიზმისა და მისი შედეგების შეფასება

რიტუალური ნომინალიზმი არის ცდომილება, როდესაც ნიშანი აირევა იმ რეალობაში, რომელსაც ის განასახიერებს. ეს ქვეთავი აფასებს ამ შეცდომის მძიმე თეოლოგიურ და მისიოლოგიურ შედეგებს წვერისა და ანაფორის მაგალითზე.

ნიშნის მაგია: მადლის „მიკერება“ თმაზე როდესაც მღვდლობა და მადლი მაგიურად „ეკერება“ წვერს, უწვერო მღვდელი „არანამდვილი“ ჩანს. ეს არის რიტუალური ნომინალიზმის კლასიკური მაგალითი. ეტნის ეპისკოპოსი ქრიზოსტომოსი (1943–2019)წერდა, რომ თმა და წვერი მღვდლისთვის „არც მეტად და არც ნაკლებად მნიშვნელოვანია, ვიდრე ბუმბული ფრინველისთვის“. ანალოგია მახვილგონივრულია, მაგრამ იგი საკვანძო განსხვავებას ვერ წარმოაჩენს. უფრთო ფრინველი პრობლემაა. მაგრამ მღვდლობა (ἱερωσύνη) ონტოლოგიური რეალობაა, რომელიც ხელდასხმის საიდუმლოში მიიღწევა და ის არ არის თეატრალური გრიმი.

ანაფორა და სელექციური ჰერმენევტიკა ანალიზი ფართოვდება და მოიცავს ანაფორასაც. მისი ტარების პრაქტიკა თეოლოგიურ მანდატს კი არ ეფუძნება, არამედ კულტურულ კონსერვატიზმს. ჯერ კიდევ 428 წელს რომის პაპი ცელესტინე საყვედურობდა ეპისკოპოსებს, რომლებსაც ტანსაცმლით სურდათ გამორჩევა. რაც შეეხება ლევიტელთა 19:27-ის გამოყენებას წვერის გასამართლებლად, ეს „სელექციური ჰერმენევტიკის“ ნიმუშია. კონტექსტი ნათელია: ამ მუხლის გარშემო ჩამოთვლილია მკითხაობის (19:26) და მიცვალებულთათვის სხეულის დასერვის (19:28) აკრძალვები. ეს იყო წარმართული კულტებისგან გამიჯვნის კონტექსტუალური მოთხოვნა. ჩნდება კითხვა: თუ ამ მუხლს ვიცავთ, რატომ უგულებელვყოფთ ლევიტელთა სხვა კანონებს (მაგალითად, ქაშერის ან შერეული ქსოვილების შესახებ)?

ისტორიული ირონია და განხეთქილების სიმბოლიკა ისტორიული ირონიაა, რომ 1054 წელს კარდინალმა ჰუმბერტმა აღმოსავლეთის ეკლესიის წინააღმდეგ ბრალდებების სიაში წვერის ტარებაც შეიტანა. ქრისტეს მიბაძვის გარეგნული ნიშანი ეკლესიის დაყოფის მიზეზი გახდა. წვერი გადაიქცა არა ქრისტეში ერთიანობის სიმბოლოდ, არამედ „ტომობრივ მარკერად“, „ახალ წინადაცვეთად“, რომელიც ფუნდამენტურად ეწინააღმდეგება გალატელთა 3:28-ში აღწერილ ერთობას: „აღარ არის არც იუდეველი, არც ბერძენი... რადგან თქვენ ყველანი ერთი ხართ ქრისტე იესოში“.

4. ჭეშმარიტი მიბაძვა (μίμησις Χριστοῦ) XXI საუკუნეში

პრობლემის ანალიზის შემდეგ, ამ ქვეთავში განვიხილავთ გავრცელებულ წინააღმდეგობებს და ჩამოვაყალიბებთ კონსტრუქციულ ხედვას, თუ რას ნიშნავს ქრისტეს ავთენტური მიბაძვა თანამედროვე სამყაროში.

კონტრარგუმენტების განხილვა

1. არგუმენტი: „მაგრამ მღვდლები უნდა გამოირჩეოდნენ ერისკაცებისგან!“ პასუხი: დიახ, უნდა გამოირჩეოდნენ, მაგრამ არა წვერით ან ანაფორით, არამედ კანონიკური შესამოსელით, ოლარით, სამკერდე ჯვრით და, უპირველეს ყოვლისა, სულიერი მადლით (საქმე 6:3). წვერი არც ლიტურგიკული ელემენტია, არც დოგმატი.

2. არგუმენტი: „მაგრამ ეს მართლმადიდებლური ტრადიციაა!“ პასუხი: საჭიროა განვასხვავოთ ცოცხალი ტრადიცია (παράδοσις) და უბრალო ჩვეულება (ἔθος). ტრადიცია სახარებას ემსახურება. როდესაც ჩვეულება (ἔθος) ეკლესიის მისიისა და კულტურასთან ზიარების დამაბრკოლებელი ხდება, ის წყვეტს ქრისტესადმი ერთგულებას და საკუთარი თავისადმი ერთგულებად იქცევა – ანუ კერპთაყვანისმცემლობად.

პროვოკაციული თეზისი თუ მღვდელს ნამდვილად სურს, დაემსგავსოს ქრისტეს დღეს, ლოგიკური იქნება, რომ მას ეცვას ჯინსი და იყოს სუფთად გაპარსული. არა იმიტომ, რომ ეს „სწორია“, არამედ იმ პრინციპის გამოსახატად, რომ ქრისტე იყო თავისი დროის თანამედროვე.

კენოზისი დემონსტრაციის წინააღმდეგ ქრისტეს კენოზისი (თავის დამდაბლება) გამოიხატა იმაში, რომ ის იყო ცნობადი დურგალი ნაზარეთიდან. ანაფორასა და წვერში გამოწყობილი მღვდელი სეკულარულ საზოგადოებაში ხშირად არა საერთო კაცობრიობის მიღების, არამედ „განსხვავებულობის დემონსტრირების“ სახეს იღებს. ამ პარადოქსის გადაჭრა მოითხოვს არა მხოლოდ ინტელექტუალურ, არამედ შიშისგან სულიერ განთავისუფლებას.

5. დასკვნა: ესქატოლოგიური განთავისუფლება „მიკერებული“ იდენტობისგან

წინამდებარე სტატიის ცენტრალური თეზისი მდგომარეობს იმაში, რომ გარეგნული სიმბოლოებისადმი, როგორიცაა წვერი, მიჯაჭვულობა მომდინარეობს იდენტობის დაკარგვის შიშიდან – კრიზისიდან, რომელიც კარერის პროტაგონისტის კოშმარულ მდგომარეობას ეხმიანება. თუმცა, კარერის გმირისგან განსხვავებით, რომელიც გაურკვევლობის კოშმარში რჩება, მღვდლისთვის შესაძლებელია „განთავისუფლების ფინალი“.

როდესაც მღვდელი იპარსავს წვერს, ის აღმოაჩენს, რომ მისი მღვდლობა არ ქრება, რადგან ის დაფუძნებულია არა თმაზე, არამედ საიდუმლოში მინიჭებულ ღვთის მადლზე. ის თავისუფლდება „მიკერებული“ იდენტობისგან, წყვეტს „მუზეუმის ექსპონატობას“ და ხდება აღდგომის ცოცხალი, თავისუფალი და თანამედროვე მოწმე XXI საუკუნეში. ის აღარ არის არქეოლოგი, რომელიც პირველ საუკუნეს ასახავს, არამედ წინასწარმეტყველი, რომელიც ღვთის სასუფეველს განასახიერებს თანამედროვეობაში.

ქრისტე მოგვიწოდებს არა შიშისა და მისი გარეგნობის კოპირებისკენ, არამედ ღვთის შვილთა თავისუფლებისკენ (გალ. 5:13, რომ. 8:21), რომელთა ჭეშმარიტი იდენტობა მასშია და არა გარეგნულ ნიშნებში. ქრისტეს ყოველთვის სურდა არა მისი გარეგნობის ასლები, არამედ მისი სასუფევლის თავისუფალი შვილები.